انتخاب درست نمودار در تحلیل مالی یعنی هر نوع داده را با شکلی نشان بدهید که بیشترین فهم را بسازد. تحلیلگر مالی باید بتواند از نمودار ساده‌ی ستونی تا نمودار آبشاری و جعبه‌ای را بشناسد و بداند کجا از کدام استفاده کند. در این یادداشت سیزده نمودار کاربردی را با موارد استفاده و نکات انتخاب مرور می‌کنیم.
چرا انتخاب نمودار مهم است؟
مدیر ارشد وقت کمی دارد. نمودار مناسب در چند ثانیه پیام را می‌رساند و نمودار نامناسب حتی داده‌ی درست را گیج‌کننده می‌کند. هر نمودار برای نوع مشخصی از پرسش ساخته شده است: مقایسه، روند، سهم از کل، رابطه یا توزیع. پیش از رسم نمودار از خودتان بپرسید «می‌خواهم چه چیزی را نشان بدهم؟». درباره‌ی گزارش‌هایی که این نمودارها در آن‌ها به کار می‌روند، راهنمای گزارش‌های مدیریتی را ببینید.
سیزده نمودار پرکاربرد
۱. نمودار ستونی
برای مقایسه‌ی مقدارها بین دسته‌ها عالی است: فروش به تفکیک محصول، هزینه به تفکیک واحد. ستونی‌ها کمک می‌کنند اختلاف‌ها، نقاط پرت و بالاترین و پایین‌ترین مقدارها را سریع ببینید.
۲. نمودار خطی
نقطه‌های داده را به هم وصل می‌کند و تحول پیوسته را نشان می‌دهد. بیشتر برای روند در زمان به کار می‌رود، مانند قیمت سهم یا فروش ماهانه، ولی محور افقی می‌تواند هر بُعد ترتیبی دیگری باشد.
۳. نمودار دایره‌ای
به‌تنهایی برای مقایسه‌ی دقیق مناسب نیست، چون بیننده نمی‌تواند سریع اختلاف‌ها را بسنجد. بهتر است کنار نمودارهای دیگر برای نشان‌دادن جزئیات یک بخش استفاده شود.
۴. نقشه
برای داده‌های مکانی مانند شهر، استان یا کد پستی. نقشه رابطه‌ی مکان با روند داده را نشان می‌دهد، مثلاً فروش در مناطق مختلف.
۵. نمودار گانت
زمان‌بندی پروژه و ترتیب فعالیت‌ها را نشان می‌دهد: چه کارهایی باید قبل از کارهای دیگر تمام شوند و منابع چطور تقسیم شده‌اند. کاربردش به پروژه محدود نیست و برای هر سری زمانی مانند دوره‌ی استفاده از ماشین‌آلات هم مفید است.
۶. نمودار حبابی
اندازه و رنگ دایره‌ها، حجم زیادی از داده را یک‌جا نشان می‌دهد. وقتی روی نمودار پراکنش یا نقشه حباب بگذارید، رابطه‌ی سه بُعد یا بیشتر قابل‌نمایش می‌شود.
۷. نمودار پراکنش
رابطه‌ی دو متغیر را نشان می‌دهد: آیا یکی پیش‌بینی‌کننده‌ی دیگری است یا مستقل تغییر می‌کنند؟ مثلاً هزینه‌ی حمل کالاها در برابر وزن آن‌ها.
۸. هیستوگرام
توزیع داده را در گروه‌های مشخص نشان می‌دهد. ارتفاع هر ستون متناسب با تعداد رکوردهای آن گروه است. کاربرد: تعداد مشتریان بر اساس اندازه‌ی شرکت، یا فراوانی یک نقص در تولید.
۹. نمودار گلوله‌ای (Bullet)
برای مقایسه‌ی پیشرفت با هدف است. نوعی نمودار ستونی که جای عقربه‌ای و دماسنجی داشبوردها را می‌گیرد و فضای کمی می‌خواهد. بیشتر برای پرسش «چقدر به هدف نزدیکیم؟» مناسب است، نه تحلیل عمیق.
۱۰. جدول هایلایت
نسخه‌ی پیشرفته‌ی نقشه‌ی حرارتی. با رنگ توجه را جلب می‌کند، اما عدد دقیق را هم نشان می‌دهد. برای تحلیل بخش‌بندی بازار، استفاده‌ی محصول در مناطق یا سرنخ فروش به تفکیک فروشنده کاربرد دارد.
۱۱. تری‌مپ (Tree Map)
هر مستطیل بزرگ به مستطیل‌های کوچک‌تر بر اساس سهمشان از کل تقسیم می‌شود. فضا را خوب استفاده می‌کند و درصد هر دسته از کل را نشان می‌دهد.
۱۲. نمودار جعبه‌ای (Box and Whisker)
توزیع داده را با میانه و چارک‌ها نشان می‌دهد. جعبه شامل میانه، چارک اول و سوم است و «سبیل‌ها» معمولاً داده تا ۱٫۵ برابر دامنه‌ی بین‌چارکی را پوشش می‌دهند. می‌توان با آن کمینه و بیشینه را هم نشان داد.
۱۳. نمودار آبشاری (Waterfall)
نوع خاصی از نمودار ستونی که پشت‌صحنه‌ی تغییر خالص یک مقدار بین دو نقطه را نشان می‌دهد. به‌جای دو ستون ابتدا و انتها، همه‌ی اجزای مؤثر را جداگانه نشان می‌دهد؛ مثلاً از سود سال قبل تا سود امسال و اثر قیمت، حجم و هزینه.
جدول انتخاب سریع
| می‌خواهم نشان بدهم | نمودار پیشنهادی |
|---|---|
| مقایسه‌ی دسته‌ها | ستونی |
| روند در زمان | خطی |
| سهم از کل | تری‌مپ یا دایره‌ای (در کنار نمودار دیگر) |
| رابطه‌ی دو متغیر | پراکنش یا حبابی |
| توزیع داده | هیستوگرام یا جعبه‌ای |
| پیشرفت تا هدف | گلوله‌ای |
| عوامل تغییر | آبشاری |
| زمان‌بندی | گانت |
نکات اجرایی
- برای هر نمودار یک پیام بنویسید و عنوان نمودار را همان پیام کنید.
- تعداد رنگ‌ها را محدود و معنادار نگه دارید.
- اگر دو نمودار همان پیام را می‌رسانند، ساده‌ترین را انتخاب کنید.
- محور و واحد را همیشه مشخص کنید.
- نمودارها را در گزارش با اصول مدل مالی خوب هماهنگ کنید تا داده‌ها قابل‌ردیابی بمانند.
پرسش‌های متداول
نمودار دایره‌ای را کنار بگذارم؟ لازم نیست. فقط به‌تنهایی برای مقایسه‌ی دقیق مناسب نیست و بهتر است کنار نمودارهای دیگر برای جزئیات یک بخش به کار برود.
کدام نمودار برای نشان‌دادن تغییر سود از سالی به سال دیگر بهتر است؟ نمودار آبشاری، چون عوامل مؤثر را یک‌به‌یک نشان می‌دهد.
تفاوت هیستوگرام و نمودار ستونی چیست؟ ستونی دسته‌های مستقل را مقایسه می‌کند؛ هیستوگرام توزیع یک متغیر را در بازه‌های پیوسته نشان می‌دهد.
چند نمودار در یک داشبورد کافی است؟ تا جایی که پیام اصلی گم نشود. معمولاً چند نمودار ساده بهتر از یک صفحه‌ی شلوغ است.
جمع‌بندی
نمودار خوب با پرسش درست شروع می‌شود. اگر بدانید ستونی برای مقایسه، خطی برای روند، آبشاری برای تغییر و گلوله‌ای برای هدف مناسب است، می‌توانید گزارش‌های تحلیلی روشن‌تر و اثرگذارتر بسازید.