روش مستقیم و غیرمستقیم در صورت جریان نقد؛ تفاوت و کاربرد
صورت جریان نقد را می‌توان به روش مستقیم یا غیرمستقیم تهیه کرد و هر دو به یک عدد نهایی می‌رسند. تفاوت فقط در مسیر است: یکی از سود خالص شروع می‌کند و آن را به نقد برمی‌گرداند، دیگری دریافت‌ها و پرداخت‌های واقعی را مستقیم جمع می‌زند. این نوشته هر دو روش را با یک مثال واحد کنار هم می‌گذارد.
سه بخش صورت جریان نقد و جای اختلاف
صورت جریان وجوه نقد سه بخش دارد:
- جریان نقد عملیاتی: نقد حاصل از فعالیت اصلی کسب‌وکار
- جریان نقد سرمایه‌گذاری: خرید و فروش دارایی‌های بلندمدت
- جریان نقد تأمین مالی: وام، بازپرداخت، افزایش سرمایه و سود سهام
دو روش مستقیم و غیرمستقیم فقط در بخش عملیاتی با هم فرق دارند. بخش سرمایه‌گذاری و تأمین مالی در هر دو روش یکسان تهیه می‌شود. اگر با ساختار کلی این صورت آشنا نیستید، صورت جریان وجوه نقد به زبان ساده را پیش از ادامه بخوانید.
روش غیرمستقیم؛ از سود خالص به نقد
صورت سود و زیان بر پایه‌ی حسابداری تعهدی تهیه می‌شود؛ یعنی درآمد و هزینه هنگام وقوع ثبت می‌شوند، نه هنگام دریافت یا پرداخت پول. روش غیرمستقیم این سود تعهدی را قدم‌به‌قدم «تعهدزدایی» می‌کند:
- شروع از سود خالص صورت سود و زیان.
- برگرداندن اقلام غیرنقدی: استهلاک دارایی‌های مشهود و نامشهود، پرداخت مبتنی بر سهام، سود یا زیان فروش دارایی ثابت و سرمایه‌گذاری.
- حذف اقلام غیرعملیاتی که جای دیگری از صورت جریان نقد آمده‌اند؛ مثلاً سود فروش دارایی که دریافتی آن در بخش سرمایه‌گذاری ثبت می‌شود.
- اعمال تغییرات دارایی‌ها و بدهی‌های جاری: افزایش مطالبات، موجودی و پیش‌پرداخت نقد را کم می‌کند؛ افزایش حساب‌های پرداختنی و هزینه‌های تعهدی نقد را زیاد می‌کند.
برای آشنایی بیشتر با منطق ثبت‌های تعهدی، مطلب هزینه و درآمد تعهدی به زبان ساده کمک می‌کند.
روش مستقیم؛ دریافت‌ها منهای پرداخت‌ها
روش مستقیم به‌جای آشتی‌دادن سود، جریان‌های نقدی عملیاتی را مستقیم گزارش می‌کند. ردیف‌های اصلی معمولاً این‌ها هستند:
- نقد دریافتی از مشتریان
- نقد پرداختی به تأمین‌کنندگان
- نقد پرداختی به کارکنان
- بهره‌ی پرداختی
- مالیات پرداختی
جمع جبری این ردیف‌ها همان جریان نقد عملیاتی است. خواننده می‌بیند پول واقعاً از کجا آمده و به کجا رفته، بدون نیاز به فهم ثبت‌های تعهدی.
مثال عددی: یک شرکت، دو روش، یک جواب
فرض کنید صورت سود و زیان یک سال شرکتی چنین است (میلیون ریال):
| قلم | مبلغ |
|---|---|
| درآمد فروش | ۱٬۰۰۰ |
| بهای تمام‌شده‌ی کالای فروش‌رفته | (۶۰۰) |
| حقوق و هزینه‌های عملیاتی نقدی | (۲۰۰) |
| استهلاک | (۵۰) |
| هزینه‌ی بهره | (۲۰) |
| مالیات | (۳۰) |
| سود خالص | ۱۰۰ |
و تغییرات سرمایه در گردش در طول سال: مطالبات ۴۰ افزایش، موجودی ۳۰ افزایش و حساب‌های پرداختنی ۲۰ افزایش.
محاسبه به روش غیرمستقیم
| قلم | مبلغ |
|---|---|
| سود خالص | ۱۰۰ |
| + استهلاک | ۵۰ |
| − افزایش مطالبات | (۴۰) |
| − افزایش موجودی | (۳۰) |
| + افزایش پرداختنی‌ها | ۲۰ |
| جریان نقد عملیاتی | ۱۰۰ |
محاسبه به روش مستقیم
| قلم | محاسبه | مبلغ |
|---|---|---|
| دریافتی از مشتریان | ۱٬۰۰۰ − ۴۰ | ۹۶۰ |
| پرداختی به تأمین‌کنندگان | ۶۰۰ + ۳۰ − ۲۰ | (۶۱۰) |
| پرداختی به کارکنان و هزینه‌ها | (۲۰۰) | |
| بهره‌ی پرداختی | (۲۰) | |
| مالیات پرداختی | (۳۰) | |
| جریان نقد عملیاتی | ۱۰۰ |
هر دو روش به ۱۰۰ میلیون ریال می‌رسند. اما روش مستقیم نشان می‌دهد ۴۰ میلیون از فروش هنوز وصول نشده و پرداخت به تأمین‌کنندگان از بهای کالای فروش‌رفته بیشتر بوده؛ روش غیرمستقیم همین اطلاعات را در قالب «تعدیل» پنهان می‌کند. توجه کنید که بسته به استاندارد حسابداری، بهره‌ی پرداختی ممکن است در بخش تأمین مالی طبقه‌بندی شود؛ در این مثال آن را عملیاتی گرفته‌ایم.
مزایا و معایب هر روش
| معیار | روش مستقیم | روش غیرمستقیم |
|---|---|---|
| شفافیت برای خواننده | بالا؛ پول واقعی دیده می‌شود | کمتر؛ نیاز به دانش حسابداری |
| سهولت تهیه | دشوارتر؛ داده‌ی تفصیلی نقدی لازم است | ساده‌تر؛ از ترازنامه و سود و زیان |
| پیوند سود و نقد | غیرمستقیم دیده می‌شود | صریح؛ فاصله‌ی سود و نقد روشن است |
| ترجیح تحلیلگران و سرمایه‌گذاران | معمولاً بیشتر | کمتر |
| رواج در عمل | کمتر | اکثر شرکت‌ها |
استانداردهای حسابداری اجازه‌ی انتخاب بین دو روش را می‌دهند. سرمایه‌گذاران و تحلیلگران معمولاً روش مستقیم را ترجیح می‌دهند، چون شفاف‌تر نشان می‌دهد شرکت در دوره چه مقدار پول واقعاً گرفته و پرداخته است. با این حال بیشتر شرکت‌ها روش غیرمستقیم را برمی‌گزینند، چون اطلاعات لازم آن سریع‌تر از ترازنامه و صورت سود و زیان در دسترس است.
کدام روش برای مدیریت داخلی بهتر است؟
در گزارشگری بیرونی، انتخاب روش معمولاً به سیستم حسابداری و رویه‌ی شرکت بستگی دارد. اما در مدیریت داخلی نقدینگی، هر دو نگاه لازم است:
- برای پیش‌بینی کوتاه‌مدت (هفتگی یا ماهانه) روش مستقیم کاربردی‌تر است؛ چون مدیر می‌داند هفته‌ی بعد چه کسی پول می‌دهد و به چه کسی باید پرداخت کرد. مطلب پیش‌بینی جریان نقد به روش مستقیم این کار را گام‌به‌گام نشان می‌دهد.
- برای مدل مالی بلندمدت و ارتباط سه صورت مالی، روش غیرمستقیم طبیعی‌تر است؛ چون مستقیماً از سود و تغییرات ترازنامه ساخته می‌شود.
- برای تحلیل کیفیت سود، روش غیرمستقیم نشان می‌دهد کدام تعدیل‌ها فاصله‌ی سود و نقد را ساخته‌اند.
پرسش‌های متداول
آیا عدد نهایی جریان نقد عملیاتی در دو روش فرق می‌کند؟
خیر. اگر محاسبه درست باشد، هر دو روش دقیقاً به یک عدد می‌رسند؛ فقط نحوه‌ی نمایش اجزا متفاوت است.
چرا استهلاک در روش غیرمستقیم به سود اضافه می‌شود؟
چون استهلاک هزینه‌ای است که سود را کم کرده اما در دوره‌ی جاری پولی بابت آن پرداخت نشده است. پول آن هنگام خرید دارایی در بخش سرمایه‌گذاری خارج شده بود.
آیا شرکتی که روش مستقیم را انتخاب می‌کند به آشتی سود و نقد نیازی ندارد؟
در بسیاری از چارچوب‌های گزارشگری، ارائه‌ی آشتی سود خالص با جریان نقد عملیاتی در یادداشت‌ها همچنان لازم یا رایج است، پس عملاً هر دو تهیه می‌شوند.
برای کسب‌وکار کوچک کدام ساده‌تر است؟
اگر حساب بانکی منظم و دسته‌بندی‌شده دارید، روش مستقیم برای فهم روزمره ساده‌تر است. اگر صورت‌های مالی را حسابدار تهیه می‌کند، روش غیرمستقیم معمولاً آماده‌تر است.
جمع‌بندی
روش مستقیم و غیرمستقیم دو راه رسیدن به یک عدد هستند. روش غیرمستقیم پل میان سود تعهدی و نقد را نشان می‌دهد و تهیه‌اش ساده‌تر است؛ روش مستقیم پول واقعی را به زبان ساده نمایش می‌دهد و برای پیش‌بینی کوتاه‌مدت و خوانندگان غیرمالی گویاتر است. بهترین تیم‌های مالی هر دو را می‌شناسند و بسته به مخاطب و هدف، از هر کدام استفاده می‌کنند.