کنترل خطا در مدل مالی مهارتی است که تحلیلگر خوب را از تحلیلگر عالی جدا می‌کند. هر کسی که مدل می‌سازد گاهی اشتباه می‌کند؛ تفاوت در این است که اشتباه را پیش از رسیدن به دست مدیر پیدا کنید یا بعد از آن. در این یادداشت پنج روش ساده و تکرارپذیر می‌آید که با ترکیب آن‌ها می‌توان بخش بزرگی از خطاهای رایج را پیش از تحویل مدل گرفت.
چرا خطای مدل مالی خطرناک است؟
یک عدد غلط در مدل، فقط یک عدد غلط نیست. وقتی خروجی مدل پایه‌ی تصمیم سرمایه‌گذاری، بودجه یا استخدام می‌شود، خطای کوچک به تصمیمی بزرگ و گران تبدیل می‌شود. از آن بدتر، پیدا شدن خطا بعد از ارائه، اعتبار تحلیلگر را هم کم می‌کند. به همین دلیل بازبینی را باید بخشی از ساخت مدل دید، نه کاری اختیاری که اگر وقت ماند انجام شود.
خبر خوب این است که بیشتر خطاها الگوی تکراری دارند: ارجاع به سلول اشتباه، مجموعی که یک ردیف را جا انداخته، داده‌ی قدیمی که به‌جای نسخه‌ی تازه وارد شده، یا واحد پولی که با واحد دیگر مخلوط شده. روش‌های زیر دقیقاً برای گرفتن همین الگوها طراحی شده‌اند.
روش اول: چک‌جمع (Checksum)
چک‌جمع یعنی همان کمیت را از دو مسیر مستقل حساب کنید و اختلافشان را بگیرید. اگر اختلاف صفر شد، احتمال خطا کم است؛ اگر صفر نشد، جایی مشکل دارید.
مثال ساده: سود خالص را یک بار از مدل بخوانید و یک بار از پایه بسازید، یعنی درآمد منهای همه‌ی هزینه‌ها، بدون استفاده از هیچ جمع میانی. سلولی بسازید که اختلاف این دو را نشان دهد. ترازنامه هم همین‌طور است: اختلاف مجموع دارایی‌ها و مجموع بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام باید همیشه صفر بماند. این سلول‌های کنترلی را در بالای برگه‌ی خلاصه بگذارید تا هر بار که مدل را باز می‌کنید، وضعیتش را ببینید.
روش دوم: مرور فرمول‌ها به‌جای مرور اعداد
بیشتر ما به اعداد نگاه می‌کنیم و فرض می‌کنیم فرمول درست است. بهتر است یک بار هم برگه را در حالت نمایش فرمول‌ها ببینید و با حرکت از چپ به راست و از بالا به پایین، بررسی کنید ارجاع‌ها همان الگوی منظم را دارند یا نه. اگر در یک ردیف ناگهان فرمولی با ساختار متفاوت دیدید، احتمالاً یک دست‌کاری یا خطای کپی در کار است. فرمولی که وسط یک ردیف یکدست تغییر شکل می‌دهد، یکی از نشانه‌های کلاسیک خطاست.
روش سوم: بازبینی نمونه‌ای
پنج تا ده نتیجه‌ی مدل را انتخاب کنید و مسیرشان را تا منبع اصلی عقب بروید. نکته در انتخاب هوشمندانه‌ی نمونه‌هاست: نمونه‌ها را طوری بردارید که بیشترین بخش مدل را پوشش دهند، مثلاً یک عدد از درآمد، یکی از هزینه‌ها، یکی از جریان نقد و یکی از فرض‌های ورودی.
حتماً تا منبع واقعی بروید و در نیمه‌ی راه نایستید. گاهی عددی که در مدل است از فایل قدیمی یا ایمیل قدیمی آمده و تا به منبع نرسید، متوجه نمی‌شوید.
روش چهارم: آزمون روایت
یک قدم عقب بروید و به‌جای تک‌تک سلول‌ها، تصویر کلی را ببینید. آیا می‌توانید داستان مدل را در چند جمله بگویید؟ نتیجه چه چیزی را نشان می‌دهد؟ اگر مدیر شما فقط خروجی نهایی را ببیند، چه سؤال‌هایی می‌پرسد؟
اگر در پاسخ به این سؤال‌ها گیر کردید، یا نتیجه با شهود شما از کسب‌وکار نمی‌خواند، احتمال خطا بالاست. مثلاً حاشیه‌ی سود ناگهان دو برابر شده ولی توضیحی برایش ندارید؛ همین فاصله‌ی بین شهود و عدد باید زنگ هشدار باشد.
روش پنجم: تطبیق با نسخه‌ی قبل یا واقعیت دوره‌ی پیش
این روش اختیاری و زمان‌برتر است و بیشتر برای مدل‌های پرریسک می‌ارزد. نتیجه‌ی مدل را با نسخه‌ی قبلی یا با نتایج واقعی دوره‌ی قبل مقایسه کنید و اختلاف را به اجزایش تجزیه کنید تا جمع اجزا با اختلاف کل برابر شود. اگر نتوانستید همه‌ی اختلاف را توضیح دهید، احتمالاً جایی خطایی پنهان است.
این تجزیه معمولاً به‌صورت نمودار آبشاری نشان داده می‌شود، چون هر گام تغییر را از نسخه‌ی قبل تا نسخه‌ی جدید نشان می‌دهد.
چگونه این پنج روش را در کار روزانه جا بدهیم؟
لازم نیست برای هر مدل کوچک هر پنج روش را اجرا کنید. یک قاعده‌ی عملی این است:
- برای هر مدل: چک‌جمع و آزمون روایت
- برای مدل‌هایی که چند نفر استفاده می‌کنند: افزودن مرور فرمول‌ها و بازبینی نمونه‌ای
- برای مدل‌های پرریسک (تصمیم سرمایه‌گذاری، بودجه‌ی سالانه): هر پنج روش
بازبینی را در برنامه‌ی کاری قرار دهید و آن را به‌عنوان مرحله‌ی جدا ثبت کنید. اگر بازبینی بین کار اصلی گم شود، اولین چیزی است که در شلوغی حذف می‌شود. برای ساده‌نگه‌داشتن مدل از ابتدا هم می‌توانید اصول مدل مالی خوب را مرور کنید، و برای فهم این‌که چرا مدل‌های پیچیده خطا را روی هم جمع می‌کنند، انباشت خطا در مدل ساده را بخوانید.
پرسش‌های متداول
آیا بازبینی مدل وقت زیادی می‌گیرد؟ چک‌جمع و آزمون روایت چند دقیقه بیشتر نیست. روش‌های سنگین‌تر را فقط برای مدل‌های مهم نگه دارید.
اگر چک‌جمع صفر شد، یعنی مدل بدون خطاست؟ نه. صفر شدن فقط می‌گوید دو مسیر محاسبه با هم سازگارند. اگر هر دو مسیر از یک ورودی غلط استفاده کنند، باز هم هر دو عدد غلط‌اند. به همین دلیل روش‌های دیگر هم لازم‌اند.
چه کسی باید مدل را بازبینی کند؟ بهتر است علاوه بر خودتان، فرد دیگری هم نگاه کند، چون سازنده‌ی مدل خطاهای خودش را سخت‌تر می‌بیند.
آیا نرم‌افزار می‌تواند جای بازبینی انسانی را بگیرد؟ ابزارها بخشی از خطاها را نشان می‌دهند ولی قضاوت درباره‌ی معنادار بودن نتیجه با شماست.
جمع‌بندی
کنترل خطا در مدل مالی ترکیبی از چند عادت ساده است: محاسبه از دو مسیر، نگاه به فرمول‌ها، دنبال‌کردن عددها تا منبع، پرسیدن این‌که داستان مدل قابل‌گفتن است یا نه، و در صورت لزوم تطبیق با نسخه‌ی قبل. اگر این عادت‌ها را بخشی ثابت از ساخت مدل کنید، پیش از آن‌که دیگران خطا را پیدا کنند، خودتان آن را پیدا می‌کنید و اعتماد به خروجی‌هایتان بالا می‌رود.