نسبت‌های جریان نقد؛ ۱۰ پرسش برای سنجش سلامت نقدی شرکت
نسبت‌های جریان نقد وقتی مفیدند که بدانیم هر کدام به چه پرسشی پاسخ می‌دهد. به‌جای حفظ کردن فهرستی از فرمول‌ها، بهتر است از پرسش شروع کنیم: آیا شرکت از عملیاتش نقد می‌سازد؟ می‌تواند بدهی‌هایش را بپردازد؟ برای سرمایه‌گذاران چه می‌ماند؟ در این نوشته ده پرسش اصلی و نسبت متناظر هر یک را مرور می‌کنیم.
پرسش‌های تولید نقد از عملیات
۱. آیا شرکت از عملیاتش نقد مثبت می‌سازد؟
شاخص: جریان نقد عملیاتی (OCF)
فرمول: سود خالص + هزینه‌های غیرنقدی (استهلاک دارایی‌های مشهود و نامشهود) ± تغییرات سرمایه در گردش
این نقطه‌ی شروع همه‌ی تحلیل‌هاست. شرکتی که به‌طور پایدار OCF منفی دارد، برای ادامه‌ی کار به تأمین مالی بیرونی وابسته است.
۲. چه سهمی از سود خالص به نقد تبدیل می‌شود؟
شاخص: نسبت جریان نقد به سود خالص
فرمول: جریان نقد عملیاتی ÷ سود خالص
نسبت نزدیک یا بالای یک یعنی سود پشتوانه‌ی نقدی دارد. نسبتی که سال‌به‌سال پایین‌تر می‌آید، اغلب نشان می‌دهد سود در مطالبات یا موجودی گیر کرده است. چرا سود خالص به‌تنهایی کافی نیست را در جریان نقدی آزاد و سود خالص دیده‌ایم.
پرسش‌های نقدینگی و کارایی
۳. آیا نقد عملیاتی برای تعهدات کوتاه‌مدت کافی است؟
شاخص: نسبت جریان نقد عملیاتی به بدهی جاری
فرمول: جریان نقد عملیاتی ÷ بدهی‌های جاری
برخلاف نسبت جاری که به مانده‌ی دارایی‌ها تکیه دارد، این نسبت می‌پرسد آیا جریان واقعی نقد، بدهی‌های یک سال آینده را پوشش می‌دهد.
۴. دارایی‌ها چقدر کارآمد نقد تولید می‌کنند؟
شاخص: بازده نقدی دارایی‌ها (CFROA)
فرمول: جریان نقد عملیاتی ÷ کل دارایی‌ها
این نسخه‌ی نقدی بازده دارایی‌هاست و کمتر تحت تأثیر برآوردهای حسابداری قرار می‌گیرد.
۵. چرخه‌ی تبدیل نقد چقدر طول می‌کشد؟
شاخص: چرخه‌ی تبدیل وجه نقد (CCC)
فرمول: دوره‌ی وصول مطالبات (DSO) + دوره‌ی نگهداری موجودی (DIO) − دوره‌ی پرداخت بدهی‌ها (DPO)
هر روز کوتاه‌تر شدن این چرخه یعنی نقد کمتری در عملیات حبس می‌شود. سازوکار آن را در چرخه‌ی تبدیل وجه نقد و نقدینگی گیرکرده مفصل توضیح داده‌ایم.
پرسش‌های سرمایه‌گذاری و سهم سرمایه‌گذاران
۶. آیا نقد عملیاتی مخارج سرمایه‌ای را پوشش می‌دهد؟
شاخص: جریان نقد آزاد (FCF)
فرمول: جریان نقد عملیاتی − مخارج سرمایه‌ای
شرکتی که برای نگه داشتن ظرفیت فعلی‌اش بیش از OCF خرج می‌کند، در واقع با پول قرضی یا سرمایه‌ی تازه رشد می‌کند.
۷. چه مقدار نقد در دسترس سرمایه‌گذاران است؟
شاخص: جریان نقد در دسترس سرمایه‌گذاران
فرمول رایج: جریان نقد آزاد ± خالص استقراض (وام جدید منهای بازپرداخت اصل)
این شاخص نشان می‌دهد پس از تأمین عملیات، سرمایه‌گذاری و جریان‌های بدهی، چه مقدار برای توزیع میان سهامداران باقی می‌ماند. تعریف دقیق آن در منابع مختلف کمی متفاوت است؛ مهم این است که در مقایسه‌ها یک تعریف ثابت به کار ببرید.
پرسش‌های بدهی و بازده
۸. آیا شرکت به‌راحتی از پس بازپرداخت بدهی برمی‌آید؟
شاخص: نسبت پوشش نقدی خدمت بدهی
فرمول: جریان نقد عملیاتی ÷ کل خدمت بدهی (اصل + بهره)
عدد بالای یک یعنی نقد عملیاتی برای اقساط کافی است. بانک‌ها نسخه‌ی مشابهی از این نسبت را برای سنجش ظرفیت وام به کار می‌برند؛ جزئیاتش در نسبت پوشش بدهی (DSCR) آمده است.
۹. آیا سرمایه‌ی به‌کاررفته بازده نقدی کافی دارد؟
شاخص: بازده نقدی سرمایه‌گذاری (CFROI)
فرمول ساده‌شده: جریان نقد آزاد ÷ سرمایه‌ی به‌کاررفته
اگر این عدد از هزینه‌ی سرمایه‌ی شرکت کمتر باشد، رشد بیشتر ارزش نمی‌سازد، بلکه آن را می‌کاهد.
۱۰. شرکت به ازای هر سهم چقدر نقد تولید می‌کند؟
شاخص: جریان نقد هر سهم (CFPS)
فرمول: (جریان نقد عملیاتی − سود سهام ممتاز) ÷ میانگین موزون تعداد سهام عادی
این شاخص در کنار سود هر سهم، تصویر واقعی‌تری از توان نقدی شرکت برای سهامدار عادی می‌دهد.
مثال عددی: ده پاسخ در یک جدول
فرض کنید اطلاعات یک شرکت تولیدی در یک سال چنین است (ارقام به میلیارد تومان): سود خالص ۷۵۰، جریان نقد عملیاتی ۹۰۰، بدهی جاری ۶۰۰، کل دارایی‌ها ۴۵۰۰، مخارج سرمایه‌ای ۳۵۰، وام جدید ۱۰۰، بازپرداخت اصل وام ۲۵۰، کل اصل و بهره‌ی سال ۴۰۰، سرمایه‌ی به‌کاررفته ۳۰۰۰ و ۱۰۰ میلیون سهم عادی بدون سهام ممتاز. دوره‌ی وصول ۴۵ روز، نگهداری موجودی ۶۰ روز و پرداخت ۴۰ روز است.
| پرسش | شاخص | نتیجه |
|---|---|---|
| ۱ | جریان نقد عملیاتی | ۹۰۰ |
| ۲ | نقد به سود خالص | ۱٫۲ |
| ۳ | نقد عملیاتی به بدهی جاری | ۱٫۵ |
| ۴ | بازده نقدی دارایی‌ها | ۲۰٪ |
| ۵ | چرخه‌ی تبدیل نقد | ۶۵ روز |
| ۶ | جریان نقد آزاد | ۵۵۰ |
| ۷ | نقد در دسترس سهامداران | ۴۰۰ |
| ۸ | پوشش نقدی خدمت بدهی | ۲٫۲۵ |
| ۹ | بازده نقدی سرمایه | حدود ۱۸٫۳٪ |
| ۱۰ | جریان نقد هر سهم | ۹۰۰۰ تومان |
خوانش این جدول روشن است: سود با پشتوانه‌ی نقدی است، تعهدات کوتاه‌مدت و اقساط با فاصله‌ی مطمئن پوشش داده می‌شوند و پس از سرمایه‌گذاری و کاهش بدهی، هنوز ۴۰۰ میلیارد برای سهامداران می‌ماند. تنها نقطه‌ای که جای کار دارد چرخه‌ی ۶۵ روزه است؛ کوتاه کردن ۱۰ روز از دوره‌ی نگهداری موجودی، نقد قابل‌توجهی آزاد می‌کند.
پرسش‌های متداول
کدام نسبت جریان نقد از همه مهم‌تر است؟
هیچ نسبتی به‌تنهایی کافی نیست. اگر فقط یکی را انتخاب کنید، جریان نقد آزاد بیشترین اطلاعات را درباره‌ی توان واقعی شرکت می‌دهد، اما بدون نسبت‌های پوشش بدهی ریسک را نمی‌بینید.
چرا نسبت نقد به سود خالص گاهی خیلی بالاتر از یک است؟
هزینه‌های غیرنقدی بزرگ مثل استهلاک یا کاهش سرمایه در گردش می‌توانند OCF را بالاتر از سود ببرند. اگر این وضعیت فقط از کاهش موجودی یا تأخیر در پرداخت به تأمین‌کنندگان باشد، پایدار نیست.
این نسبت‌ها را هر چند وقت یک بار بسنجیم؟
دست‌کم فصلی، و برای مقایسه از ارقام دوازده‌ماهه‌ی منتهی استفاده کنید تا اثر فصلی بودن کسب‌وکار از بین برود.
جمع‌بندی
ده پرسش این نوشته چهار محور اصلی را پوشش می‌دهند: تولید نقد از عملیات، نقدینگی و کارایی، سهم نقد برای سرمایه‌گذاری و سرمایه‌گذاران، و توان بازپرداخت بدهی و بازده. وقتی هر نسبت را پاسخ یک پرسش مشخص ببینید، تحلیل جریان نقد از یک فهرست فرمول به گفت‌وگویی دقیق درباره‌ی سلامت مالی شرکت تبدیل می‌شود.