صورت سود و زیان همان جایی است که بیشتر سرمایه‌گذاران اول سراغش می‌روند، اما بسیاری فقط به ردیف آخر نگاه می‌کنند. در حالی که صورت سود و زیان از بالا تا پایین داستانی دارد: فروش چقدر بوده، چه چیزی خرج شده، چقدر برای شرکت مانده و چقدر به هر سهم می‌رسد. در این یادداشت تک‌تک ردیف‌ها را با یک مثال ساده مرور می‌کنیم.
هدف صورت سود و زیان چیست؟
این صورت مالی عملکرد شرکت را در یک بازه‌ی زمانی با تاریخ شروع و پایان، معمولاً یک فصل یا یک سال، نشان می‌دهد و می‌گوید شرکت سودآور بوده یا نه. شباهت زیادی به بودجه‌ی ماهانه‌ی خانواده دارد: ابتدا درآمدهایتان از حقوق یا منابع دیگر را می‌نویسید، سپس هزینه‌های ماه را کم می‌کنید و عدد باقی‌مانده نرخ پس‌انداز شماست. اگر هنوز با اصل سه صورت مالی آشنا نیستید، سه صورت مالی اصلی؛ راهنمای مبتدی را اول بخوانید.
قدم‌به‌قدم از بالا به پایین
برای اینکه مثال ملموس باشد، یک زنجیره‌ی پیتزافروشی را تصور کنید.
درآمد (Revenue)
مجموع فروش پس از کسر همه‌ی تخفیف‌ها و بازپرداخت‌ها. اگر پیتزای بزرگ پپرونی ۱۲ دلار است ولی در یک آخر هفته‌ی ویژه با ۵۰ درصد تخفیف فروخته می‌شود، فقط ۶ دلار درآمد ثبت می‌شود.
بهای تمام‌شده‌ی کالای فروش‌رفته (COGS)
همه‌ی هزینه‌های مستقیم ساخت محصول یا ارائه‌ی خدمت: مواد اولیه، تأمین‌کنندگان، هزینه‌ی نیروی تولید و استهلاک تجهیزات. در مثال ما، خمیر، پنیر و سس.
سود ناخالص (Gross Profit)
درآمد منهای بهای تمام‌شده؛ یعنی سود پیش از هزینه‌های سربار. این یکی از مهم‌ترین اعداد صورت سود و زیان است و در حاشیه سود ناخالص و خندق جزئیاتش را بحث کرده‌ایم.
هزینه‌های عملیاتی (Operating Expenses)
هر هزینه‌ی «سربار» پس از سود ناخالص: بازاریابی و فروش (S&M)، پژوهش و توسعه (R&D) و هزینه‌های فروش، عمومی و اداری (SG&A). در مثال ما، تبلیغ تلویزیونی و آشپزخانه‌ی مرکزی برای ابداع دستور پخت جدید.
سود عملیاتی (Operating Income)
سود ناخالص منهای هزینه‌های عملیاتی؛ مازادی که از اداره‌ی خود کسب‌وکار به‌دست می‌آید. این عدد دوم از اعداد کلیدی است، چون عملکرد هسته‌ی کسب‌وکار را بدون اثر بدهی و مالیات می‌سنجد.
درآمدها و هزینه‌های غیرعملیاتی
هر آنچه به فعالیت اصلی مربوط نیست. در طرف درآمد، سود سپرده‌های بانکی شرکت. در طرف هزینه، بهره‌ی وام‌هایی که باید پرداخت کند.
سود قبل از مالیات (EBT) و مالیات
سود پیش از پرداخت مالیات و سپس همه‌ی مالیات‌های دولتی و محلی که شرکت باید بپردازد.
سود خالص (Net Income)
نتیجه‌ی نهایی دوره، که با نام «سود» یا «درآمد خالص» هم می‌شناسیم. اما شرکت‌های بورسی یک مرحله‌ی دیگر هم دارند.
تعداد سهام و سود هر سهم (EPS)
تعداد کل سهم‌های شرکت را «سهام در گردش» می‌نامیم و هر سهم سهم برابری از سود دارد. سود هر سهم از تقسیم سود خالص بر تعداد سهام به‌دست می‌آید. برای مثال، اگر سود خالص ۱۰۰ میلیون و تعداد سهام ۵۰ میلیون باشد، سود هر سهم ۲ واحد است.
مثال عددی کوتاه
| ردیف | مبلغ (میلیون) |
|---|---|
| درآمد | ۱٬۰۰۰ |
| بهای تمام‌شده | ۶۰۰ |
| سود ناخالص | ۴۰۰ (حاشیه‌ی ۴۰ درصد) |
| هزینه‌های عملیاتی | ۲۵۰ |
| سود عملیاتی | ۱۵۰ |
| بهره‌ی وام (غیرعملیاتی) | ۳۰ |
| سود قبل از مالیات | ۱۲۰ |
| مالیات (۲۵٪) | ۳۰ |
| سود خالص | ۹۰ |
اگر شرکت ۴۵ میلیون سهم داشته باشد، سود هر سهم ۲ واحد می‌شود. عددها فرضی‌اند، اما مسیر محاسبه واقعی است.
صورت سود و زیان فقط درباره‌ی سودآوری نیست
این صورت سرنخ‌هایی بیش از «سودده یا زیان‌ده» می‌دهد:
- درصد هزینه‌ی پژوهش نشان می‌دهد شرکت برای حفظ مزیتش چقدر باید سرمایه‌گذاری کند.
- نسبت هزینه‌ی بازاریابی به سود ناخالص نشان می‌دهد آیا رشد خریداری می‌شود یا طبیعی است؛ نسبت فروش و بازاریابی به سود ناخالص این را توضیح می‌دهد.
- سنگینی هزینه‌ی بهره نشان می‌دهد شرکت چقدر برای رشد وام گرفته است.
- روند حاشیه‌ها در چند سال، از یک عدد منفرد گویاتر است.
توجه کنید که شرکت‌ها در نام‌گذاری و دسته‌بندی ردیف‌ها آزادی دارند، پس مقایسه‌ی دو شرکت نیازمند دقت است.
پرسش‌های متداول
سود خالص و سود عملیاتی چه فرقی دارند؟ سود عملیاتی فقط عملکرد اصلی کسب‌وکار را نشان می‌دهد؛ در حالی که سود خالص بهره، مالیات و درآمدهای غیرعملیاتی را هم دربر می‌گیرد.
کدام ردیف بیشتر اهمیت دارد؟ بستگی دارد، اما سود ناخالص و سود عملیاتی برای بررسی کیفیت کسب‌وکار معمولاً از سود خالص گویاترند.
آیا سود زیاد یعنی پول نقد زیاد؟ الزاماً نه، چون صورت سود و زیان تعهدی است. برای نقد باید صورت جریان وجوه نقد را دید.
چرا سود هر سهم مهم است؟ چون سهم هر سهامدار از سود را نشان می‌دهد و مبنای شاخص‌هایی مثل P/E است. البته نسبت P/E و محدودیت‌های آن را هم بشناسید.
جمع‌بندی
صورت سود و زیان مثل یک مسیر آب است: از درآمد در بالا شروع می‌شود، هر ردیف مقداری برمی‌دارد و در انتها به سود هر سهم می‌رسد. اگر هر پله را بشناسید، می‌فهمید سود شرکت از کجا می‌آید و کجا نشت می‌کند؛ و این دقیقاً چیزی است که یک سرمایه‌گذار هوشمند باید بداند.