اگر کسی بپرسد ثروت شما چقدر است، احتمالاً دارایی‌هایتان را جمع می‌زنید و بدهی‌هایتان را از آن کم می‌کنید. ترازنامه همین کار را برای یک شرکت انجام می‌دهد. در این راهنما می‌بینیم ترازنامه از چه بخش‌هایی ساخته شده، هر بخش چه می‌گوید و چرا سرمایه‌گذار باید آن را بشناسد.
ترازنامه یعنی چه؟
ترازنامه دومین صورت مالی از سه صورت مالی اصلی است و مانند گزارش خالص دارایی شخصی عمل می‌کند. تفاوت مهمش با صورت سود و زیان این است که ترازنامه در یک لحظه‌ی معین معنا دارد، مثلاً ۳۱ اسفند، یعنی عکس فوری از وضع مالی شرکت. در حالی که صورت سود و زیان عملکرد در یک دوره را نشان می‌دهد. برای دیدن جایگاه این صورت در کنار دو صورت دیگر، سه صورت مالی اصلی؛ راهنمای مبتدی را بخوانید.
معادله‌ی ثابت ترازنامه این است:
دارایی‌ها = بدهی‌ها + حقوق صاحبان سهام
ترازنامه از همین رو «تراز» نام دارد؛ دو طرف همیشه برابرند.
ترازنامه از سه بخش ساخته شده است
دارایی‌ها
دارایی هر چیزی است که شرکت مالک آن است و ارزش دارد. ردیف‌ها از بالا به پایین بر اساس نقدشوندگی مرتب می‌شوند، یعنی هرچه سریع‌تر به پول تبدیل شوند، بالاترند.
- دارایی‌های جاری: انتظار می‌رود ظرف یک سال مصرف، فروخته یا وصول شوند؛ مثل نقد، حساب‌های دریافتنی و موجودی کالا.
- دارایی‌های بلندمدت: بیش از یک سال به شرکت سود می‌رسانند. شامل دارایی‌های ملموس مثل زمین، کارخانه و تجهیزات، و دارایی‌های نامشهود مثل سرقفلی ناشی از خرید شرکت‌های دیگر، حق نسخه‌برداری و ثبت اختراع.
بدهی‌ها
همه‌ی تعهدهای مالی شرکت به دیگران. ترتیب ردیف‌ها بر اساس نزدیکی سررسید است.
- بدهی‌های جاری: صورت‌حساب‌های سررسیدشونده ظرف یک سال؛ مثل حقوق پرداخت‌نشده، بدهی به تأمین‌کنندگان و مالیات معوق.
- بدهی‌های بلندمدت: بدهی‌هایی که انتظار نمی‌رود در دوازده ماه آینده تسویه شوند؛ مثل اقساط و بهره‌ی وام بلندمدت، تعهدات بازنشستگی و مالیات‌های غیرجاری.
حقوق صاحبان سهام
معادل خالص ثروت روی کاغذ. مبلغی که اگر همه‌ی دارایی‌ها فروخته و بدهی‌ها تسویه شود، به سهامداران برمی‌گردد. به آن «ارزش دفتری» هم می‌گویند. این بخش چند ردیف مفید دارد:
- سود انباشته: مجموع سودی که کسب‌وکار از ابتدا نگه داشته و تقسیم نکرده است.
- سرمایه‌ی پرداخت‌شده: پولی که سهامداران در شرکت گذاشته‌اند.
- سهام خزانه: ارزش سهم‌هایی که شرکت بازخرید کرده است.
مثال عددی ساده
فرض کنید شرکتی ۵۰۰ واحد دارایی دارد: ۱۰۰ نقد، ۱۵۰ موجودی و حساب دریافتنی، و ۲۵۰ تجهیزات. بدهی‌هایش ۳۰۰ واحد است: ۱۲۰ بدهی جاری و ۱۸۰ بدهی بلندمدت. پس حقوق صاحبان سهام می‌شود ۵۰۰ منهای ۳۰۰، یعنی ۲۰۰ واحد. معادله برقرار است: ۵۰۰ = ۳۰۰ + ۲۰۰. حالا می‌توانیم بپرسیم: نسبت دارایی جاری به بدهی جاری چقدر است؟ در این مثال ۲۵۰ (نقد و موجودی و دریافتنی) در برابر ۱۲۰، یعنی حدود دو برابر؛ شرکت در کوتاه‌مدت توان پرداخت دارد.
ترازنامه به سرمایه‌گذار چه می‌گوید؟
ترازنامه سرنخ‌هایی می‌دهد که صورت سود و زیان نمی‌دهد:
- آیا شرکت برای ادامه‌ی کار قرض می‌گیرد؟ اگر بدهی بیش از دارایی باشد، ارزش دفتری منفی می‌شود.
- آیا دارایی ارزشمند و کم‌قیمت‌شده‌ای پنهان است؟ گاهی زمین یا سرمایه‌گذاری قدیمی ارزشی بیش از ثبت دفتری دارد.
- کیفیت دارایی‌ها چقدر است؟ بخش بزرگ سرقفلی ممکن است در آینده‌ی نزدیک کاهش ارزش بدهد؛ نمونه‌اش در رشد از طریق خرید شرکت‌ها و کاهش ارزش سرقفلی آمده است.
- آیا توان پرداخت کوتاه‌مدت کافی است؟ مقایسه‌ی دارایی جاری و بدهی جاری مهم است.
برای ردپای خطرها هم نشانه‌های هشدار در ترازنامه را بخوانید.
نکته‌ی مهم: ترازنامه‌ها شبیه هم نیستند
مدیریت هر شرکت در انتخاب نام و دسته‌بندی ردیف‌ها آزادی دارد. پس ترازنامه‌ی دو شرکت تقریباً همیشه کمی متفاوت به‌نظر می‌رسد. پیش از مقایسه، ردیف‌های هم‌ارز را پیدا کنید و مطمئن شوید یک چیز را با یک چیز می‌سنجید.
چطور ترازنامه را بخوانیم؟
- ابتدا مجموع دارایی و بدهی و حقوق صاحبان سهام را ببینید.
- بدهی‌های جاری را با دارایی‌های جاری مقایسه کنید.
- ببینید بدهی بلندمدت در چند سال چه روندی داشته است.
- سهم سرقفلی و دارایی‌های نامشهود از کل دارایی را بسنجید.
- با صورت جریان نقد تطبیق دهید تا ببینید آیا موجودی نقد با روایت شرکت می‌خواند. توضیح صورت جریان وجوه نقد را در یادداشتی جدا بخوانید.
پرسش‌های متداول
ترازنامه چرا «تراز» نام دارد؟ چون دو سمت آن، یعنی دارایی‌ها و مجموع بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام، همیشه برابر است.
آیا ارزش دفتری همان ارزش واقعی شرکت است؟ نه. ارزش دفتری بر پایه‌ی ثبت حسابداری است و ممکن است با ارزش بازار تفاوت زیادی داشته باشد.
ترازنامه برای شرکت‌های رشدی هم مهم است؟ بله، به‌ویژه برای دیدن اینکه شرکت چقدر نقد دارد و رشدش را چگونه تأمین می‌کند.
بدهی همیشه بد است؟ خیر. بدهی معقول می‌تواند رشد را تأمین کند؛ مشکل از بدهی بیش از توان بازپرداخت است.
جمع‌بندی
ترازنامه نشان می‌دهد شرکت در یک لحظه‌ی مشخص چه دارد، چقدر بدهکار است و چقدر از آن مال سهامداران است. اگر آن را در کنار صورت سود و زیان و صورت جریان نقد بخوانید، تصویری قابل‌اعتماد از وضع شرکت به‌دست می‌آورید؛ تصویری که برای تشخیص سرمایه‌گذاری برنده از بازنده ضروری است.