در گزارش‌های مالی شرکت‌های خارجی معمولاً دو عدد سود می‌بینید: یکی «GAAP» و دیگری «غیر GAAP». سرمایه‌گذارانی که این اصطلاح را نمی‌شناسند ممکن است عدد خوش‌ظاهر را بپذیرند و از تفاوتی که پشت آن پنهان است غافل بمانند. در این نوشته تعریف GAAP، دلیل وجود نتایج غیر GAAP و رایج‌ترین تفاوت‌های این دو را مرور می‌کنیم.
GAAP چیست؟
GAAP مخفف «اصول پذیرفته‌شده‌ی حسابداری» است؛ مجموعه‌ای از قواعد و رویه‌ها که گزارشگری مالی در آمریکا را تنظیم می‌کند. این قواعد را دو نهاد استاندارد تدوین کرده‌اند: یکی برای شرکت‌های انتفاعی و دیگری برای نهادهای دولتی و غیرانتفاعی. شرکت‌های سهامی عام آمریکایی صورت‌های مالی رسمی خود را بر پایه‌ی این استانداردها منتشر می‌کنند و این اعداد حسابرسی می‌شوند.
اگر با ساختار صورت‌های مالی آشنا نیستید، ابتدا سه صورت مالی اصلی؛ راهنمای مبتدی را بخوانید.
غیر GAAP یعنی چه؟
غیر GAAP به هر شیوه‌ی محاسبه‌ای گفته می‌شود که با استانداردهای رسمی همخوانی ندارد. این اعداد حسابرسی نمی‌شوند و قالب یکسانی هم ندارند. مدیران بسیاری از شرکت‌ها در کنار نتایج رسمی، نتایج غیر GAAP را هم گزارش می‌کنند و استدلال می‌کنند این اعداد تصویر دقیق‌تری از عملکرد عملیاتی می‌دهد.
این ادعا گاهی درست است. اما غیر GAAP می‌تواند ضعف‌ها را هم پنهان کند. سرمایه‌گذار هوشمند هر دو عدد را کنار هم می‌گذارد و فاصله‌ی میانشان را بررسی می‌کند.
رایج‌ترین تفاوت‌ها
۱. پاداش سهمی کارکنان
در روش GAAP، پاداش سهمی (پرداخت به کارکنان و مدیران با سهام به‌جای نقد) باید به‌عنوان هزینه ثبت شود و سود خالص را کاهش دهد. در روش غیر GAAP بسیاری از شرکت‌ها این هزینه را حذف می‌کنند و سود بالاتر به نظر می‌رسد.
این پاداش از نظر نقدی هزینه‌ای ندارد، چون شرکت پولی نمی‌پردازد؛ به همین دلیل آن را «هزینه‌ی غیرنقدی» می‌نامند. با این حال به سهامداران هزینه تحمیل می‌کند، چون سهم مالکیت آن‌ها را رقیق می‌کند. در GAAP این هزینه در دو بخش دیده می‌شود: بهای تمام‌شده‌ی کالای فروش‌رفته (برای کارکنان تولیدی) و هزینه‌های عملیاتی (برای مدیران و فروش و سایر کارکنان). نسخه‌ی غیر GAAP می‌تواند آن را از هر دو بخش بردارد.
۲. هزینه‌های غیرتکراری
اصل کلی این است که هزینه باید در دوره‌ای که رخ داده ثبت شود، حتی اگر یک‌باره باشد. اما مدیران در نسخه‌ی غیر GAAP گاهی هزینه‌هایی را کنار می‌گذارند که یک‌بار اتفاق افتاده‌اند؛ مثل جریمه‌ها، هزینه‌ی تملک شرکت‌ها، بازسازی ساختار یا پرداخت‌های پایان خدمت.
یک نمونه، تسویه‌ی زودهنگام بدهی است. بازپرداخت زودهنگام بدهی کار مثبتی است، اما در GAAP هزینه‌ی مربوط از سود خالص کم می‌شود. در نسخه‌ی غیر GAAP لازم نیست همه‌ی زیان‌ها از سود کم شوند و سود بهتر به نظر می‌رسد.
۳. سود و زیان تحقق‌نیافته
دسته‌ی دیگر، سود یا زیان کاغذی است. فرض کنید شرکت الف سهم شرکت ب را نگه داشته باشد. حتی اگر قصد فروش نداشته باشد، باید تغییر ارزش بازار آن سهم را در صورت سود و زیان خود نشان دهد. چون این سود و زیان‌ها عملیاتی نیستند، بسیاری از شرکت‌ها آن‌ها را از نتایج غیر GAAP حذف می‌کنند. مثال آشنا، شرکتی است که بخشی از سهام شرکت دیگری را دارد و ارزش آن سهم در یک فصل بالا یا پایین می‌رود.
۴. EBITDA
محبوب‌ترین معیار غیر GAAP احتمالاً EBITDA است؛ مخفف «سود پیش از کسر بهره، مالیات، استهلاک دارایی‌های ثابت و استهلاک دارایی‌های نامشهود». این معیار در دهه‌ی ۱۹۷۰ توسط یکی از پیشگامان صنعت کابل ابداع شد تا سودآوری واقعی شرکتش را نشان دهد؛ چون فکر می‌کرد معیارهایی مثل سود هر سهم این کار را نمی‌کنند.
EBITDA علاوه بر بهره و مالیات، استهلاک (کاهش ارزش دارایی‌های فیزیکی در طول زمان) و استهلاک نامشهود (کاهش ارزش دفتری دارایی‌های ناملموس) را هم از سود حذف می‌کند. بنابراین از سود خالص رسمی بالاتر است.
چگونه با این اعداد برخورد کنیم؟
- هر دو نسخه‌ی GAAP و غیر GAAP را کنار هم ببینید و اختلاف را بنویسید.
- ببینید اختلاف از چه اقلامی می‌آید: پاداش سهمی، هزینه‌ی یک‌باره یا سود تحقق‌نیافته.
- بررسی کنید که هزینه‌ی «یک‌باره» واقعاً یک‌باره است یا هر سال تکرار می‌شود.
- پاداش سهمی را بی‌هزینه فرض نکنید؛ هزینه‌ی آن رقیق‌شدن سهم شماست.
همین دقت را در علائم هشدار ترازنامه؛ هفت نشانه‌ی ضعف مالی شرکت نیز می‌توانید ببینید.
پرسش‌های متداول
آیا گزارش غیر GAAP غیرقانونی است؟ خیر. شرکت‌ها معمولاً آن را در کنار نتایج رسمی منتشر می‌کنند و مقررات الزام‌هایی برای توضیح تفاوت‌ها دارد. فقط باید بدانید این اعداد حسابرسی نمی‌شوند و قالب یکسانی ندارند.
چرا شرکت‌ها غیر GAAP منتشر می‌کنند؟ می‌خواهند عملکرد عملیاتی را بدون اقلام نامرتبط نشان دهند. این می‌تواند مفید باشد، ولی گاهی برای زیباتر نشان‌دادن سود هم استفاده می‌شود.
پاداش سهمی چرا مهم است؟ چون پولی از حساب خارج نمی‌شود، اما تعداد سهام را بیشتر و سهم مالکیت سهامداران را کمتر می‌کند.
آیا EBITDA بد است؟ بد نیست، اما معیار کاملی هم نیست. چون استهلاک و بهره را حذف می‌کند، نمی‌تواند به‌تنهایی سودآوری واقعی را نشان دهد.
جمع‌بندی
GAAP مبنای رسمی و حسابرسی‌شده است و غیر GAAP نگاه مدیریت. تفاوت میان این دو در چهار حوزه‌ی اصلی دیده می‌شود: پاداش سهمی، هزینه‌های غیرتکراری، سود و زیان تحقق‌نیافته و EBITDA. سرمایه‌گذار مطمئن به هیچ‌کدام تنها تکیه نمی‌کند؛ هر دو را با هم می‌خواند و می‌پرسد اختلاف چرا وجود دارد. این پرسش ساده بیشتر وقت‌ها مهم‌ترین نکته‌ی گزارش را آشکار می‌کند.