بر خلاف بسیاری از هزینه‌های کوچک، مخارج سرمایه‌ای را نمی‌شود با یک فرض ساده اداره کرد. برنامه‌ی مخارج سرمایه‌ای و استهلاک برگه‌ای مستقل می‌خواهد که نقدینگی خروجی امروز را به هزینه‌ی سال‌های آینده وصل کند. این نوشته دو روش ساخت و نحوه‌ی اتصال آن به سه صورت مالی را توضیح می‌دهد.
چرا این بخش برگه‌ی جدا می‌خواهد؟
در مقاله‌ی قانون ۸۰/۲۰ دیدیم که بیشتر هزینه‌ها با فرض ساده کافی‌اند. مخارج سرمایه‌ای استثناست، چون هم مبلغ‌های بزرگی است، هم نقدینگی را مستقیم تحت تأثیر می‌گذارد و هم هزینه‌اش (استهلاک) سال‌ها ادامه پیدا می‌کند. اگر آن را نادیده بگیرید، پیش‌بینی نقدینگی و EBITDA هر دو دچار انحراف می‌شوند.
«مخارج سرمایه‌ای» یعنی چه؟
مخارج سرمایه‌ای (Capex) یعنی پولی که امروز از شرکت خارج می‌شود و هزینه‌اش در آینده به‌تدریج شناسایی می‌شود. دلیل «سرمایه‌ای کردن» این هزینه‌ها رعایت اصل تطابق است: هزینه باید همان دوره‌ای ثبت شود که درآمد را می‌سازد. مثال ساده: کامیونی که ۷ سال به تحویل کالا کمک می‌کند، نباید یک‌جا در سال اول هزینه شود؛ هزینه‌اش باید در طول همان ۷ سال پخش شود. توضیح بیشتر درباره‌ی این اصل در مقاله‌ی اصل تطابق آمده است.
گام اول: پیش‌بینی مخارج سرمایه‌ای
ابتدا مخارج را بر اساس زمان پیش‌بینی می‌کنید. فهرست پروژه‌ها در حالت ایده‌آل از گفت‌وگو با مدیریت می‌آید. اگر هنوز چنین گفت‌وگویی نداشته‌اید، با یک میانگین شروع کنید؛ هدف پیش‌بینی نقدینگی خروجی است، نه پیش‌بینی دقیق ریز پروژه‌ها.
گام دوم: ساخت برنامه‌ی استهلاک (روش سری زمانی)
در این روش مخارج را بر حسب ماه می‌چینید و سه فرض اضافه می‌کنید:
- عمر مفید (در این روش یک میانگین)
- ارزش اسقاط: ارزش دارایی پس از پایان عمر مفید
- استهلاک موجود: استهلاک دارایی‌های فعلی شرکت (مثلاً ۴٬۰۰۰ واحد در ماه)
منطق محاسبه ساده است. برای هر ماه، اگر آن ماه بین تاریخ خرید و پایان عمر مفید قرار داشته باشد، استهلاک خط مستقیم محاسبه می‌شود، وگرنه صفر. فرمول استهلاک خط مستقیم:
استهلاک ماهانه = (بهای تمام‌شده − ارزش اسقاط) ÷ تعداد ماه‌های عمر مفید
مثال: دارایی ۸۴٬۰۰۰ واحد، ارزش اسقاط ۰ و عمر مفید ۷ سال (۸۴ ماه). استهلاک ماهانه ۱٬۰۰۰ واحد است. اگر هر سه ماه یک دارایی مشابه بخرید، هر ماه استهلاک جدیدی به مجموع اضافه می‌شود. نتیجه شکل «آبشاری» است که پله‌پله بالا می‌رود و در نهایت به یک مجموع می‌رسد. این مجموع را به استهلاک موجود می‌افزایید.
روش دقیق‌تر: پروژه‌به‌پروژه
روش بالا از میانگین‌ها استفاده می‌کند: میانگین مخارج، میانگین عمر مفید و میانگین ارزش اسقاط. روش دقیق‌تر این است که هر پروژه یا دارایی را جدا و با هزینه، ارزش اسقاط و عمر مفید خودش مدل کنید.
در این حالت به‌جای تاریخ‌ها در یک ستون، فهرست پروژه‌ها در سمت راست قرار می‌گیرد و مخارج و استهلاک هر کدام در بخش سری زمانی کنارش محاسبه می‌شود. معمولاً می‌توانید از شرکت «فهرست دارایی‌های ثابت» بگیرید که همه‌ی این اطلاعات را دارد. افزودن پروژه‌ی جدید فقط افزودن یک ردیف است. فضای بیشتری می‌گیرد، اما پیچیدگی زیادی ندارد.
چه زمانی کدام روش؟ اگر فهرست دارایی‌ها در دسترس است و استهلاک برای نتیجه مهم است، روش پروژه‌به‌پروژه. اگر فقط برآورد کلی می‌خواهید یا اطلاعات ندارید، روش میانگین کافی است.
اتصال به سه صورت مالی
صرف‌نظر از روش، همه‌چیز باید به مدل سه‌صورته وصل شود. یک جدول حرکت دارایی ثابت می‌سازید:
- موجودی ابتدای دوره
- به‌علاوه: مخارج سرمایه‌ای از برنامه‌ی مخارج
- منهای: استهلاک از برنامه‌ی استهلاک
- موجودی پایان دوره
موجودی پایان دوره به ترازنامه می‌رود (دارایی ثابت به‌صورت خالص نشان داده می‌شود) و هزینه‌ی استهلاک به صورت سود و زیان. در صورت جریان وجوه نقد هم استهلاک به سود خالص برمی‌گردد (چون غیرنقدی است) و مخارج سرمایه‌ای در بخش فعالیت‌های سرمایه‌گذاری به‌عنوان خروج نقد می‌آید. اگر این سه صورت را مرور نکرده‌اید، مقدمه‌ی سه صورت مالی را بخوانید.
نکته‌ها و خطاهای رایج
- ارزش اسقاط را فراموش نکنید؛ فرض صفر ممکن است استهلاک را بیش از حد بالا نشان دهد
- استهلاک را از ماه خرید یا ماه بعد؟ هر دو درست است، فقط ثابت و مستند باشد
- دارایی‌های کاملاً مستهلک‌شده نباید استهلاک بیشتری بگیرند؛ کنترل کنید مجموع استهلاک از بهای تمام‌شده بیشتر نشود
- جمع حرکت دارایی ثابت باید همیشه با ترازنامه برابر باشد
پرسش‌های متداول
تفاوت مخارج سرمایه‌ای با هزینه‌ی عادی چیست؟
مخارج سرمایه‌ای دارایی ایجاد می‌کند که چندین سال سود می‌دهد و به‌تدریج مستهلک می‌شود؛ هزینه‌ی عادی همان دوره شناسایی می‌شود.
ارزش اسقاط چیست؟
ارزشی که دارایی پس از پایان عمر مفیدش دارد. این مقدار از مبنای استهلاک کسر می‌شود.
استهلاک چرا در جریان وجوه نقد به سود اضافه می‌شود؟
چون هزینه‌ای غیرنقدی است: سود را کم کرده، اما پولی از شرکت خارج نشده است.
کدام روش بهتر است؟
روش پروژه‌به‌پروژه دقیق‌تر است ولی اطلاعات بیشتری می‌خواهد؛ روش میانگین برای برآورد سریع کافی است.
جمع‌بندی
برنامه‌ی مخارج سرمایه‌ای و استهلاک به برگه‌ی مستقل نیاز دارد. ابتدا مخارج را پیش‌بینی کنید، بعد استهلاک را با روش میانگین یا پروژه‌به‌پروژه بسازید و آخر با جدول حرکت دارایی ثابت به ترازنامه و صورت سود و زیان وصل کنید. با کنترل‌های ساده، این بخش مدل شما دقیق و قابل‌اعتماد می‌شود.