اگر یک سال بازارها ۳۶ درصد افت کنند و سال بعد ۳۵ درصد رشد کنند، حال‌وحوال شما در سال دوم به اندازه‌ی سال اول بد یا خوب است؟ بیشتر مردم صادقانه می‌گویند که درد سال اول بسیار عمیق‌تر بوده است. این همان سوگیری منفی در سرمایه‌گذاری است: ذهن ما اتفاق‌های بد را بزرگ‌تر از اتفاق‌های خوب ثبت می‌کند و همین، قضاوت مالی‌مان را کج می‌کند.
سوگیری منفی دقیقاً چیست؟
سوگیری منفی یعنی تمایل طبیعی انسان به اینکه احساس‌های ناخوشایند (ترس، خشم، اندوه) را شدیدتر از احساس‌های خوشایند (شادی، رضایت، آرامش) تجربه کند. اگر ده جمله‌ی تشویق‌آمیز و یک جمله‌ی انتقادی بشنوید، آخر شب به کدام فکر می‌کنید؟ احتمالاً همان یک جمله.
این سوگیری تقصیر ضعف شخصیت نیست؛ بخشی از سیم‌کشی مغز ماست. اما وقتی پای پول در میان باشد، تبعات ملموسی پیدا می‌کند.
چرا ذهن ما برای خبر بد برنامه‌ریزی شده است؟
برای بخش عمده‌ی تاریخ بشر، حساس‌بودن به خطر یعنی زنده‌ماندن. اگر صدای شکستن شاخه‌ای را در جنگل می‌شنیدید و آن را جدی نمی‌گرفتید، شاید شیر کوهی نصیب‌تان می‌شد و ژن‌های شما به نسل بعد نمی‌رسید. کسی که بیش از حد محتاط بود، زنده می‌ماند و کسی که بی‌خیال بود، از صحنه حذف می‌شد.
تفاوت امروز این است که محرک‌های منفی دائمی شده‌اند. آن شاخه‌ی شکسته چند ثانیه بعد معلوم می‌شد خطری ندارد و زندگی ادامه می‌یافت. اما امروز تیترهای نگران‌کننده، اعلان‌های خبری و نمودارهای قرمز از صبح تا شب سراغ ما می‌آیند. نتیجه این است که علاوه بر پررنگ‌شدن بدی‌ها، جایی در ذهن برای دیدن خوبی‌ها باقی نمی‌ماند. نگاهی هم به سه راه مقابله با بدبینی در سرمایه‌گذاری بیندازید تا ببینید چگونه می‌شود با این فشار مدیریت‌شده کنار آمد.
یک نمونه‌ی عددی از بازار سهام
بازار فناوری‌محور ناسداک را در نظر بگیرید. طبق آمارهای همان مقطع (اواسط ۲۰۲۳):
| بازه | عملکرد ناسداک |
|---|---|
| از نوامبر ۲۰۲۱ تا پایان ۲۰۲۲ | حدود ۳۶ درصد افت |
| از ابتدای ۲۰۲۳ تا زمان نگارش آمار | حدود ۳۵ درصد رشد |
| پنج سال گذشته | حدود ۱۲٫۵ درصد بازده سالانه، با احتساب افت ۲۰۲۲ |
| ده سال گذشته | حدود ۱۴٫۷ درصد بازده سالانه |
بازده سالانه‌ی ۱۴٫۷ درصد طی ده سال یعنی هزار دلار حدود ۳٬۹۳۰ دلار می‌شود. حالا از خودتان بپرسید: آیا شادی‌ای که از رشد ۳۵ درصدی امسال حس می‌کنید، به اندازه‌ی غم افت ۳۶ درصدی سال گذشته بود؟ برای بیشتر مردم پاسخ «نه» است. همین ناهمخوانی احساس و واقعیت، همان سوگیری منفی است. اگر به عدد بنگریم، افت و صعود هر دو بخشی از مسیری بودند که در بلندمدت نتیجه‌ی خوبی داشت.
سوگیری منفی چطور تصمیم‌های مالی را خراب می‌کند؟
این سوگیری معمولاً از چند مسیر به سبد سرمایه‌ی شما ضربه می‌زند:
- فروش در بدترین لحظه: وقتی ترس غالب می‌شود، فروش سهام در کف بازار منطقی به نظر می‌رسد، در حالی که معمولاً ارزان‌فروشی است.
- نادیده‌گرفتن فرصت‌ها: تیتر «بحران» آن‌قدر بلند است که قیمت‌های جذاب پس از افت دیده نمی‌شوند.
- بررسی بیش‌ازحد پرتفوی: هرچه بیشتر قیمت‌ها را نگاه کنید، بیشتر با دوره‌های منفی روبه‌رو می‌شوید و بیشتر مضطرب می‌شوید.
- تعمیم‌دادن یک رویداد بد: یک زیان بزرگ باعث می‌شود تمام بازار را خطرناک بدانید و از سرمایه‌گذاری کناره بگیرید.
برای دیدن سناریوی کامل یک افت بزرگ و پایان آن، بازار نزولی و جمله‌ی «این نیز بگذرد» را بخوانید.
پنج کار عملی برای مهار سوگیری منفی
- فاصله‌ی بررسی را بیشتر کنید. نگاه‌کردن به سبد هر ساعت، شما را بیشتر در معرض نوسان‌های کوتاه‌مدت منفی می‌گذارد. هفتگی یا ماهانه نگاه کنید.
- همیشه دو تصویر کنار هم ببینید. هر بار که با یک افت مواجه شدید، بازده پنج‌ساله و ده‌ساله را هم نگاه کنید، نه فقط تصویر امروز را.
- ورودی‌های خبری را فیلتر کنید. اعلان‌های لحظه‌ای را خاموش کنید و به‌جای آن چند منبع تحلیلی معتبر را در زمان معین بخوانید.
- قاعده‌ی تصمیم‌گیری از قبل بنویسید. اگر برای خرید و فروش معیار مکتوب داشته باشید، هیجان روز بد کمتر اثر می‌گذارد. برای ساخت چنین معیاری به بیانیه‌ی سیاست سرمایه‌گذاری نگاه کنید.
- بدی‌ها را بپذیرید، بزرگشان نکنید. نوشتن اینکه «چه اتفاقی افتاد و چه کنترلی روی آن دارم» از چرخیدن در ذهن بهتر است؛ پذیرش ذهن‌آگاهانه‌ی هیجان‌ها در سرمایه‌گذاری همین مهارت را توضیح می‌دهد.
پرسش‌های متداول
آیا سوگیری منفی فقط برای مبتدی‌ها خطرناک است؟ خیر. حتی سرمایه‌گذاران باتجربه هم در برابر آن آسیب‌پذیرند؛ تفاوت در این است که آن‌ها برای مهارش قاعده و روش دارند.
آیا باید هشدارها و اخبار بد را نادیده بگیرم؟ نه. هدف نادیده‌گرفتن خبر بد نیست، بلکه جلوگیری از این است که یک خبر بد سایر داده‌ها را تحت‌الشعاع قرار دهد.
چرا افت‌ها بیشتر در ذهن می‌مانند، با اینکه بلندمدت بازده مثبت است؟ چون ذهن برای بقا و پرهیز از خطر ساخته شده، نه برای محاسبه‌ی بازده مرکب. احساس زیان قوی‌تر از احساس سود است.
ساده‌ترین قدم برای شروع چیست؟ تعداد دفعاتی را که روزانه پرتفوی خود را بررسی می‌کنید نصف کنید و بازده بلندمدت را کنار عدد امروز یادداشت کنید.
جمع‌بندی
سوگیری منفی دشمنی نیست که بتوان کاملاً حذفش کرد؛ بخشی از انسان‌بودن ماست. اما اگر بدانید ذهن شما بدی‌ها را بلندتر از خوبی‌ها می‌شنود، می‌توانید عمداً حجم صدای خوبی‌ها را بالا ببرید: بازه‌ی نگاه را طولانی‌تر کنید، آمار بلندمدت را کنار احساس امروز بگذارید و قاعده‌های تصمیم‌گیری را پیش از هیجان بنویسید. سرمایه‌گذار آرام‌تر، معمولاً سرمایه‌گذار موفق‌تر است.