عدد سرمایه در گردش خالص را همه می‌شناسیم، ولی یک عدد تنها چیز زیادی نمی‌گوید. اگر این عدد را برای چند ماه پشت‌سرهم کنار هم بگذارید و به شکل نمودار درآورید (خروجی‌های سالانه‌ی کنار آن را در خلاصه‌ی سالانه کنار مدل ماهانه ببینید)، ناگهان روند، نوسان فصلی و حتی خطاهای پنهان مدل مالی خودشان را نشان می‌دهند. در این نوشته می‌بینیم سرمایه در گردش خالص را چطور تصویر کنیم و از آن چه بخوانیم.
سرمایه در گردش خالص یعنی چه؟
تعریف آن ساده است:
سرمایه در گردش خالص = دارایی‌های جاری − بدهی‌های جاری
هدف این محاسبه روشن است: می‌خواهیم بدانیم شرکت آن‌قدر دارایی کوتاه‌مدت دارد که بتواند بدهی‌های کوتاه‌مدتش را بپردازد یا نه. هرچه این عدد مثبت‌تر و پایدارتر باشد، معمولاً نشانه‌ی سلامت مالی بهتری است.
اما «معمولاً» کلمه‌ی مهمی است. عدد یک ماه ممکن است خوب به نظر برسد و در واقع پشتش روندی نگران‌کننده باشد. برای همین بهتر است آن را دیداری کنیم.
چرا باید آن را دید؟
تصویر کردن این شاخص سه فایده‌ی عملی دارد:
- شناسایی روند: آیا فاصله‌ی دارایی‌های جاری از بدهی‌های جاری در حال بزرگ‌شدن است یا کوچک‌شدن؟
- شناسایی داده‌ی پرت: ماهی که ناگهان یک ستون بلندتر یا کوتاه‌تر از بقیه است، یا خطای ورود داده است یا اتفاق مهمی افتاده.
- دیدن حاشیه‌ی اطمینان: معلوم می‌شود پوشش بدهی‌ها چقدر راحت است و چقدر شکننده.
نمودار چگونه ساخته می‌شود؟
نمودار مناسب برای این کار «ستونی انباشته» است. ایده‌ی آن این است:
- دارایی‌های جاری را مثبت و بالای خط صفر روی هم بچینید.
- بدهی‌های جاری را منفی کنید تا زیر خط صفر روی هم قرار بگیرند.
- سرمایه در گردش خالص (جمع دو بخش) را به صورت یک خط نقطه‌چین روی نمودار بیاورید.
- اگر بتوانید، جدول عددی را زیر نمودار هم نشان دهید؛ چون بعضی مخاطبان عدد را بیشتر از شکل می‌فهمند و بعضی برعکس.
برای ساختن چنین نمودار باید داده‌ها را ماه به ماه کنار هم داشته باشید. بهترین جا برای آن، بخش «نمودارها» در انتهای مدل ماهانه است تا هر بار با تغییر مدل، نمودار هم به‌روز شود.
یک نمونه‌ی عددی
فرض کنید شرکتی در شش ماه، این اعداد را (به میلیون تومان) داشته است:
| ماه | دارایی‌های جاری | بدهی‌های جاری | سرمایه در گردش خالص |
|---|---|---|---|
| ۱ | ۱۲۰ | ۷۰ | ۵۰ |
| ۲ | ۱۲۵ | ۷۲ | ۵۳ |
| ۳ | ۱۳۰ | ۷۵ | ۵۵ |
| ۴ | ۱۲۸ | ۷۴ | ۵۴ |
| ۵ | ۱۳۵ | ۷۸ | ۵۷ |
| ۶ | ۱۴۰ | ۸۰ | ۶۰ |
در این مثال، ستون‌های بالای صفر پیوسته بلندتر از ستون‌های زیر صفر هستند و خط نقطه‌چین آرام بالا می‌رود. یعنی شرکت بدهی‌های کوتاه‌مدتش را با فاصله‌ی راحت می‌پوشاند و فصلی‌بودن شدیدی در کار نیست.
این نمودار چه چیزهایی را لو می‌دهد؟
پوشش راحت یا شکننده. اگر ستون‌های بالا و پایین تقریباً هم‌اندازه شوند، خط خالص به صفر نزدیک می‌شود و شرکت برای پرداخت‌های کوتاه‌مدت زیر فشار است.
نوسان فصلی. کسب‌وکارهایی که فروششان فصلی است، در چند ماه خاص ستون دارایی‌های جاری بزرگ‌تری دارند. دیدن این الگو به برنامه‌ریزی نقدینگی کمک می‌کند.
خطاهای مدل. گاهی محاسبه‌ها در یک مدل پیچیده و خودکار «زندگی خودشان را پیدا می‌کنند» و عددی غیرواقعی می‌سازند. چنین ناهنجاری‌ای روی نمودار فوراً به چشم می‌آید و می‌توانید ریشه‌اش را پیدا و اصلاح کنید.
ارتباط با تأمین مالی. حساب‌های دریافتنی و موجودی کالا معمولاً مبنای محاسبه‌ی «پایه‌ی استقراض» وام‌های گردش هستند؛ یعنی بانک یا وام‌دهنده درصدی از آن‌ها را (بسته به قرارداد، مثلاً نسبتی از دریافتنی‌ها و نسبتی کمتر از موجودی) به عنوان سقف اعتبار می‌پذیرد. اگر چنین قراردادی دارید، می‌توانید پایه‌ی استقراض را هم به نمودار اضافه کنید.
به چه چیزهایی باید حواستان باشد؟
اول اینکه همه‌ی دارایی‌های جاری یک‌جور نقد نمی‌شوند. بخشی از دارایی‌ها ممکن است در حساب‌های دریافتنی وصول‌نشده یا پروژه‌های بلندمدت گیر کرده باشد که فوراً قابل تبدیل به پول نیست. در این حالت سرمایه در گردش خالص خوب به نظر می‌رسد ولی نقدینگی واقعی کم است.
برای دیدن تصویر کامل‌تر، یک لایه‌ی جزئیات اضافه کنید؛ مثلاً جدول سنی حساب‌های دریافتنی که نشان می‌دهد هر مطالبه چند روز از سررسیدش گذشته است. اگر می‌خواهید روش دقیق مدل‌سازی اجزای سرمایه در گردش را ببینید، مدل‌سازی سرمایه در گردش با DSO و DPO و کورک‌اسکرو را بخوانید.
پرسش‌های متداول
سرمایه در گردش خالص منفی همیشه بد است؟
نه همیشه. برخی کسب‌وکارها، مثل فروشگاه‌های خرده‌فروشی یا شرکت‌های اشتراکی که پول را زودتر از پرداخت به تأمین‌کنندگان می‌گیرند، می‌توانند عدد منفی داشته باشند و سالم بمانند. مهم این است که علت منفی‌بودن را بشناسید.
هر چند وقت یک‌بار باید نمودار را به‌روز کنم؟
بهتر است همراه با مدل ماهانه به‌روز شود. اگر نمودار به مدل وصل باشد، با هر بار بستن حساب‌های ماه، خودکار به‌روز می‌شود.
آیا نمودار جایگزین نسبت جاری می‌شود؟
خیر. نسبت جاری تصویر نسبی می‌دهد و این نمودار تصویر مطلق. هر دو مکمل‌اند و کنار هم بهتر کار می‌کنند.
برای ارائه به مدیران چه چیزی را اضافه کنم؟
یک جمله‌ی توضیحی کوتاه زیر نمودار بنویسید، مثل «پوشش بدهی‌ها در شش ماه گذشته ثابت و رو به بهبود بوده است». نمودار بدون جمله‌ی نتیجه‌گیری معمولاً نیمه‌کاره می‌ماند.
جمع‌بندی
سرمایه در گردش خالص یک عدد خشک نیست؛ اگر آن را به صورت ستون‌های انباشته و یک خط خالص ببینید، هم روند را می‌خوانید، هم خطاهای مدل را زود می‌گیرید، هم می‌توانید نتیجه را به زبان ساده برای مدیران توضیح دهید. فقط یادتان باشد کیفیت دارایی‌های جاری را هم با یک جدول جزئی‌تر کنترل کنید.