نمودار آبشاری درآمد تا نقد؛ از مانده‌ی اول تا آخر دوره
نمودار آبشاری درآمد تا نقد داستان نقدینگی یک شرکت را از مانده‌ی ابتدای دوره تا مانده‌ی پایانی تعریف می‌کند. هر پله یا اضافه می‌کند یا کم می‌کند، و نتیجه پلی است میان صورت سود و زیان، ترازنامه و صورت جریان وجوه نقد. چیزی را که نفهمیده‌اید نمی‌توانید اندازه بگیرید، و چیزی را که اندازه نگرفته‌اید نمی‌توانید مدیریت کنید.
این نمودار چه مشکلی را حل می‌کند؟
بیشتر مدیران سود را از صورت سود و زیان می‌بینند و موجودی بانک را از حساب‌ها، اما نمی‌دانند میان این دو عدد چه اتفاقی افتاده است. نمودار آبشاری این فاصله را پله‌پله نشان می‌دهد:
- ارتباط سه صورت مالی را در یک تصویر یکجا می‌آورد.
- هر پله می‌تواند یک ناکارآمدی یا یک نشانه‌ی خطر برای سلامت مالی را آشکار کند.
- اگر یک پله ناگهان بزرگ‌تر یا کوچک‌تر از دوره‌ی قبل شد، دقیقاً می‌دانید کجا را بررسی کنید.
پله‌های نمودار گام‌به‌گام
ترتیب پله‌ها به این صورت است:
- مانده‌ی نقد ابتدای دوره: نقطه‌ی شروع، یعنی پولی که در ابتدا در اختیار کسب‌وکار بوده است.
- درآمد: کل درآمد فروش کالا یا خدمات، که آبشار را به راه می‌اندازد.
- بهای تمام‌شده‌ی کالای فروش‌رفته (COGS): هزینه‌های مستقیم تولید کالای فروخته‌شده کم می‌شود.
- استهلاک: یک هزینه‌ی غیرنقدی است که مصرف دارایی‌ها را نشان می‌دهد. فعلاً کم می‌شود و بعداً به نقد برمی‌گردد.
- هزینه‌های عملیاتی: هزینه‌های لازم برای ادامه‌ی کار، غیر از بهای تمام‌شده.
- هزینه‌ی بهره: هزینه‌ی استقراض، تا اثر نقدی خدمت به بدهی دیده شود.
- هزینه‌ی مالیات: مالیات پرداختی که با رشد سود مشمول مالیات باید جدی مدیریت شود.
- سود خالص: نتیجه‌ی دوره و نقطه‌ی شروع تعدیل‌هایی که سود را به نقد وصل می‌کنند.
- برگشت استهلاک: هزینه‌ی غیرنقدی که قبلاً کم شده بود دوباره اضافه می‌شود.
- تغییر در سرمایه در گردش: سه جزء دارد؛ پولی که هنوز از فروش وصول نشده کم می‌شود، پولی که در موجودی کالا خوابیده کم می‌شود، و پولی که هنوز به تأمین‌کنندگان و سایر طرف‌ها نپرداخته‌اید اضافه می‌شود.
- سرمایه‌گذاری‌ها: خرید دارایی‌های بلندمدت کم می‌شود.
- خالص پرداخت‌ها بابت بدهی و حقوق صاحبان سهام: خروج‌های نقدی خالص مربوط به تأمین مالی.
- مانده‌ی نقد پایان دوره: نقطه‌ی پایان آبشار و موقعیت نقدی نهایی.
یک مثال عددی ساده
فرض کنید یک شرکت خدماتی با مانده‌ی نقد ۲۰۰ میلیون تومان شروع می‌کند و اعداد دوره به این شکل است (همه به میلیون تومان):
| پله | مبلغ | مانده‌ی تجمعی |
|---|---|---|
| مانده‌ی ابتدای دوره | ۲۰۰ | ۲۰۰ |
| درآمد | +۱٬۰۰۰ | ۱٬۲۰۰ |
| بهای تمام‌شده | −۴۰۰ | ۸۰۰ |
| هزینه‌های عملیاتی | −۳۰۰ | ۵۰۰ |
| استهلاک | −۵۰ | ۴۵۰ |
| بهره و مالیات | −۷۰ | ۳۸۰ |
| برگشت استهلاک | +۵۰ | ۴۳۰ |
| افزایش مطالبات | −۸۰ | ۳۵۰ |
| سرمایه‌گذاری در دارایی | −۶۰ | ۲۹۰ |
| بازپرداخت بدهی | −۴۰ | ۲۵۰ |
سود خالص این دوره ۱۸۰ میلیون است (۱٬۰۰۰ − ۴۰۰ − ۳۰۰ − ۵۰ − ۷۰)، اما مانده‌ی نقد از ۲۰۰ به ۲۵۰ رسیده است. اگر مطالبات به‌جای ۸۰ میلیون افزایش ۱۸۰ میلیونی داشت، شرکت با همان سود باز هم نقد از دست می‌داد. نمودار آبشاری همین‌جا کارش را نشان می‌دهد: سود عالی لزوماً نقد عالی نیست.
چگونه از آن در تحلیل استفاده کنیم؟
برای خواندن نمودار، پله‌ها را به سه گروه تقسیم کنید: پله‌های عملیاتی (درآمد تا مالیات)، پله‌های تعدیل (استهلاک و سرمایه در گردش) و پله‌های سرمایه‌گذاری و تأمین مالی. سپس از خود بپرسید:
- آیا بخش بزرگی از سود در سرمایه در گردش گیر می‌کند؟ یعنی مطالبات یا موجودی بیش از حد رشد کرده است.
- آیا شرکت با نقد عملیاتی خودش سرمایه‌گذاری را تأمین می‌کند یا باید بدهی بگیرد؟
- آیا نقد پایان دوره برای دوره‌ی بعد کافی است؟
برای بررسی بیشتر ارتباط سود و نقد می‌توانید صورت جریان وجوه نقد و مدل‌سازی جریان نقد عملیاتی را مطالعه کنید. اگر شرکتی سودده است اما نقد ندارد، علل نقدینگی ناکافی در شرکت سودده توضیح می‌دهد کجا را باید جست‌وجو کرد.
پرسش‌های متداول
تفاوت این نمودار با صورت جریان وجوه نقد چیست؟
صورت جریان وجوه نقد یک جدول رسمی است و نمودار آبشاری نمایش بصری همان مسیر از مانده‌ی ابتدا تا انتهاست که پله‌پله خوانده می‌شود و برای مدیران و ارائه‌ها راحت‌تر است.
چرا استهلاک دو بار می‌آید؟
چون هزینه‌ی غیرنقدی است. ابتدا برای رسیدن به سود خالص کم می‌شود و چون پولی از حساب خارج نشده، دوباره اضافه می‌شود تا نقد واقعی محاسبه شود.
آیا برای کسب‌وکار کوچک هم کاربرد دارد؟
بله. حتی با یک جدول ساده در اکسل با همین پله‌ها می‌توان دید پول در کجا گیر می‌کند.
هر چند وقت باید نمودار را به‌روز کرد؟
برای مدیریت نقدینگی، ماهانه مناسب است و در دوره‌های بحرانی می‌توان هفتگی هم رسم کرد.
جمع‌بندی
نمودار آبشاری درآمد تا نقد، سود را به نقد وصل می‌کند و نشان می‌دهد پول در کدام پله می‌ماند یا می‌رود. از مانده‌ی ابتدای دوره شروع کنید، درآمد را بیفزایید، هزینه‌ها و مالیات را کم کنید، استهلاک را برگردانید، سرمایه در گردش و سرمایه‌گذاری و تأمین مالی را اعمال کنید و به مانده‌ی پایانی برسید. هر پله‌ی غیرعادی سرنخی برای بررسی است.