وقتی از «قوی سیاه» حرف می‌زنیم، بیشتر ذهن‌ها به سراغ بحران‌ها می‌رود: سقوط بازار، پاندمی، جنگ. اما قوی سیاه مثبت هم وجود دارد و برای سرمایه‌گذار بلندمدت، شاید مهم‌تر از نوع منفی آن باشد. در این نوشته می‌بینیم قوی سیاه دقیقاً چیست، چرا غافلگیری‌های خوب را زود فراموش می‌کنیم و این فراموشی چه هزینه‌ای برای پرتفوی ما دارد.
قوی سیاه چیست؟
مفهوم قوی سیاه را نسیم طالب مطرح کرد. بر اساس تعریف او، یک رویداد وقتی قوی سیاه است که سه ویژگی داشته باشد:
- پیش‌بینی‌ناپذیر باشد؛ یعنی از دید ناظران عادی دور از انتظار.
- اثر بسیار بزرگ داشته باشد.
- بعد از وقوع، ذهن ما برای آن توضیحی بسازد که آن را کم‌تصادفی‌تر و قابل‌پیش‌بینی‌تر از واقعیت نشان دهد.
نکته‌ی ظریف این است که قوی سیاه به چشم ناظر بستگی دارد. رویدادی که برای بسیاری شوک بود، برای کسی که از قبل برنامه‌اش را داشت، غافلگیری نبود. همچنین قوی سیاه ذاتاً بد نیست؛ ظهور موتورهای جست‌وجوی اینترنتی یکی از نمونه‌های قوی سیاه مثبت است.
نمونه‌ای که همه از یاد برده‌ایم
شرکت آمازون وقتی برای ورود به بازار سهام ثبت‌نام می‌کرد، فروشگاه اینترنتی کتاب بود. خدمات رایانش ابری، که امروز بخش بزرگی از ارزش شرکت را می‌سازد، هنوز وجود نداشت و در مدارک اولیه هم از آن اثری نیست. هیچ تحلیلگری در آن زمان نمی‌توانست بگوید که این بخش تا این حد بزرگ خواهد شد. اگر آن بخش را از شرکت حذف کنیم، سهام‌داران بخش بسیار بزرگی از ارزش شرکت را از دست می‌دهند.
مثال دیگر: به خودِ سال‌های دهه‌ی ۱۹۸۰ برگردید و به نسخه‌ی جوان‌تر خودتان بگویید که روزی هر سؤالی را در گوشی‌تان تایپ می‌کنید و ثانیه‌ای بعد پاسخ می‌گیرید. نگاه‌تان می‌کرد مثل کسی که حرف عجیبی زده است. برای آن دوره، موتور جست‌وجو کاملاً یک قوی سیاه بود.
چرا قوی‌های مثبت را زود فراموش می‌کنیم؟
مشکل این‌جاست که ذهن ما غافلگیری‌های خوب را خیلی سریع عادی می‌کند. جست‌وجوی اینترنتی را که امروز با آن شگفت‌زده نمی‌شویم؛ چون عادی شده است. این پدیده ریشه‌ی تکاملی دارد: برای بقا لازم بود همیشه مراقب تهدیدها باشیم، نه این‌که از خبرهای خوب لذت ببریم. همین موضوع باعث می‌شود تهدیدها را درشت‌تر ببینیم (درباره‌ی این سوگیری می‌توانید نوشته‌ی سوگیری منفی‌نگری در سرمایه‌گذاری را بخوانید).
برای سرمایه‌گذار، این سوگیری گران تمام می‌شود. بخش بزرگی از ثروت‌هایی که در بازار سهام ساخته شده‌اند، حاصل شرکت‌هایی بوده‌اند که برای مدتی طولانی رشد کرده‌اند و رشد آن‌ها از ابتدا قابل‌پیش‌بینی نبوده است. اگر بدبینی کلی بر ذهن ما غالب شود، یا از بازار کنار می‌کشیم یا قبل از دیدن نتیجه فروش می‌رود.
چطور خود را در معرض قوی سیاه مثبت قرار دهیم؟
نمی‌توان قوی سیاه را پیش‌بینی کرد، اما می‌توان موقعیت خود را طوری ساخت که اگر آمد، از آن بهره ببریم:
- خوش‌بینی معقول داشته باشید. دنیا به‌اندازه‌ی غافلگیری‌های بد، غافلگیری‌های خوب هم تولید می‌کند. انسان‌ها مسائل را حل می‌کنند و فناوری‌ها و صنایع تازه می‌سازند.
- سهم کوچک را حذف نکنید. مالکیت شرکت‌های رشد‌کننده در بلندمدت بخش مهمی از بازده را می‌سازد. نوشته‌ی «ده‌برابر شدن و صبر» نشان می‌دهد چرا باید به برندگان زمان بدهیم.
- از ضرر‌های جبران‌ناپذیر دوری کنید. برای این‌که زنده بمانید و در بازی باقی بمانید، بدهی زیاد و تمرکز افراطی را کنار بگذارید.
- به دنبال شرکت‌هایی بروید که «گزینه‌ی رشد» دارند. شرکتی که سد رقابتی دارد و آینده‌های محتمل زیادی پیش رویش است، شانس بیشتری برای بهره‌بردن از غافلگیری مثبت دارد.
یک تمرین ذهنی
فهرستی از ده فناوری یا خدمت بنویسید که امروز بدیهی می‌دانید و ده سال قبل وجود نداشت یا این‌قدر فراگیر نبود. حالا از خودتان بپرسید: ده سال پیش، چند نفر می‌توانستند دقیقاً این را پیش‌بینی کنند؟ این تمرین ساده نشان می‌دهد چرا در بلندمدت بدبینی مطلق به اندازه‌ی خوش‌بینی مطلق خطرناک است.
پرسش‌های متداول
آیا باید روی قوی سیاه مثبت شرط ببندم؟ خیر. هدف شرط‌بندی نیست، بلکه این است که سرمایه را طوری بچینید که اگر چنین رویدادی رخ داد، شما در معادله باشید و از زیان‌های جبران‌ناپذیر محافظت شده باشید.
قوی سیاه منفی را چه کنم؟ نباید نادیده‌اش بگیرید. با تنوع‌بخشی، پرهیز از اهرم و حفظ حاشیه‌ی ایمنی از آن مراقبت کنید، بدون این‌که بدبین مطلق شوید.
چطور شرکت‌هایی با گزینه‌های رشد زیاد را پیدا کنم؟ به دنبال کسب‌وکارهای مبتنی بر نیازهای پایدار مشتری، با سد رقابتی و تیم مدیریتی که فرصت‌های تازه را دنبال می‌کند، باشید.
چرا طالب می‌گوید رویدادها بعد از وقوع قابل‌توضیح به نظر می‌رسند؟ چون ذهن ما عاشق داستان است و بعد از وقوع، همه‌چیز واضح به نظر می‌رسد؛ این همان خطای دید‌پس است.
جمع‌بندی
قوی سیاه فقط خبر بد نیست. غافلگیری‌های مثبت بخش مهمی از ثروت‌سازی در بازارها را رقم زده‌اند، اما ذهن ما آن‌ها را سریع فراموش می‌کند. با خوش‌بینی معقول، دوری از زیان‌های جبران‌ناپذیر و مالکیت شرکت‌های قوی، می‌توانید در معرض غافلگیری‌های خوب فردا باشید.