در ساختار هشت‌بخشی مدل مالی گفتیم بخش ششم، یعنی «مدل مالی»، قلب سیستم است و اغلب به شکل عمودی ساخته می‌شود. این نوشته به همان قلب می‌پردازد. اگر می‌خواهید مدل عمودی در مدل‌سازی مالی را بشناسید، بدانید چه چیزی را در آن بگذارید و چه چیزی را بیرون نگه دارید و چرا این معماری با بزرگ‌ترشدن مدل هم مقاوم می‌ماند، ادامه را بخوانید.
مدل افقی و مدل عمودی
در سبک افقی، مدل در برگه‌های مختلف پخش می‌شود و داده از یک سمت وارد و از سمت دیگر خارج می‌شود. در سبک عمودی، همه‌ی بخش‌ها روی هم چیده می‌شوند و تنها یک محور زمانی در بالا بر همه‌ی آن‌ها حاکم است. این برگه ممکن است صدها ردیف داشته باشد، اما ستون‌ها در همه‌ی بخش‌ها دقیقاً یک معنا دارند: هر ستون یک دوره.
ترکیب این دو سبک بهترین نتیجه را می‌دهد: برگه‌ی عمودی «موتور» است و برگه‌های افقی «پشتیبان».
دو نوع برنامه در موتور
داخل مدل عمودی دو دسته برنامه (جدول محاسباتی) وجود دارد.
برنامه‌های اصلی
سه صورت مالی و اقلامی که برای ذی‌نفعان کلیدی اهمیت دارد، مثل سود قبل از بهره، مالیات و استهلاک، شرایط تعهدات وام و بازده سرمایه‌گذاری.
برنامه‌های پشتیبان
اقلامی که به برنامه‌های اصلی تغذیه می‌دهند: سرمایه در گردش، ذخیره‌ی پاداش، ذخیره‌ی مالیات، مخارج سرمایه‌ای، استهلاک، بدهی و مانند آن.
اگر برخی از این برنامه‌های پشتیبان را در برگه‌های دیگر و به‌صورت افقی ساخته‌اید، آن‌ها باید مستقیماً به یکی از بخش‌های عمودی وصل شوند. یک قاعده‌ی قالب‌بندی که در رنگ‌بندی مدل مالی هم آمده، سبز بودن لینک‌های بین برگه‌هاست تا ردیابی ساده شود.
چرا مقیاس‌پذیر است؟
زیبایی چیدمان عمودی در یک ویژگی خلاصه می‌شود: برای ساختن مدل چندساله (معمولاً ماهانه) فقط کافی است ستون‌ها را به سمت جلو کپی کنید.
نمی‌توان فرقی گذاشت که مدل یک‌ساله است، سه‌ساله یا ده‌ساله؛ همه‌اش تکرار ستون‌های موجود است. اگر ساختار سال اول درست باشد، می‌توانید مطمئن باشید ساختار سال دهم هم درست است. این اطمینان، آرامش بزرگی به مدل‌ساز می‌دهد.
شرط لازم آن است که برنامه‌های پشتیبانی که افقی مانده‌اند، به تاریخ‌های درست مدل عمودی وصل شوند. روش‌های جست‌وجوی مبتنی بر تاریخ معمولاً از لینک‌دادن مستقیم به یک خانه ایمن‌تر هستند، چون با جابه‌جایی ستون‌ها نمی‌شکنند.
چرا همه‌چیز را در یک برگه نگذاریم؟
از نظر فنی می‌توانید کل مدل را در یک برگه بسازید. اما ترکیب افقی و عمودی بهتر است، زیرا بعضی داده‌ها شایسته‌اند در جای خودشان با برچسب خودشان باشند. چند نمونه:
- واقعی‌ها
- بودجه
- نیروی انسانی
- قراردادهای تأمین‌کنندگان
- جزئیات ساخت درآمد و هزینه
خواندن یک ارجاع به برگه‌ی «واقعی‌ها» ساده‌تر از خواندن ارجاع به یک ردیف گمنام در ته یک برگه‌ی هزارردیفی است. با این حال، مرز دقیق بین این دو تا حدی قضاوت شخصی است و به مخاطب هم بستگی دارد.
یک محک عملی
- هر چیزی که می‌شود، در مدل عمودی بگذارید.
- ساخت‌های پیچیده، اطلاعات محرمانه یا اقلامی که به‌روزرسانی ساده می‌خواهند (مثل وارد کردن داده‌های واقعی) را در برگه‌ی مستقل نگه دارید و به مدل عمودی وصل کنید.
موتور و پشتیبان
یک تصویر ذهنی مفید: مدل عمودی همان موتور است و برگه‌های افقی پشتیبان. هر چیزی باید از موتور عبور کند و هر خلاصه‌ای باید از موتور بیرون بیاید. خلاصه‌ها تقریباً هیچ‌گاه نباید مستقیم به برگه‌های پشتیبان لینک شوند. این قاعده تضمین می‌کند همه‌ی اعدادی که به مخاطب نشان می‌دهید یک مسیر کنترل‌شده را پیموده‌اند و ناسازگاری بین گزارش‌ها پیش نمی‌آید.
مقایسه‌ی سریع
| ویژگی | بخش عمودی (موتور) | بخش افقی (پشتیبان) |
|---|---|---|
| نقش | محاسبه‌ی اصلی و صورت‌های مالی | داده و ساخت‌های جزئی |
| محور زمانی | یکی برای همه‌ی بخش‌ها | هر کدام ممکن است ساختار خود را داشته باشد |
| گسترش | کپی ستون‌ها | افزودن برگه |
| پیوند با خلاصه‌ها | مستقیم | غیرمستقیم، از طریق موتور |
کدام قسمت را بیرون از موتور بگذاریم؟
اگر مطمئن نیستید، این پرسش‌ها را بپرسید:
- آیا این اطلاعات محرمانه است و نباید همه ببینند؟
- آیا ساخت آن آن‌قدر پیچیده است که موتور را شلوغ می‌کند؟
- آیا به‌روزرسانی مکرر و جدا از بقیه‌ی مدل دارد؟
پاسخ مثبت به یکی از این سه، دلیل خوبی برای نگه‌داشتن آن در برگه‌ی پشتیبان است.
اقدام عملی
آخرین مدلی که ساخته‌اید را باز کنید. جریان آن چگونه است؟ آیا بخش‌ها به‌صورت پراکنده و بدون محور مشترک‌اند، یا چیدمانی منظم دارند؟ سعی کنید اجزا را جابه‌جا کنید و ساختار را بهینه‌تر کنید. در این مسیر، اجزای مدل مالی نیز راهنمای خوبی است.
پرسش‌های متداول
آیا مدل عمودی برای هر مدلی مناسب است؟ برای مدل‌های سه صورت مالی و مدل‌هایی که ساختار زمانی دارند عالی است. در تحلیل‌های ساده و یک‌بار مصرف ممکن است ضروری نباشد.
اگر مدل عمودی خیلی بلند شود چه؟ بلندی مشکل نیست، به شرط آن‌که بخش‌ها با عنوان و رنگ واضح مشخص شوند و هر برنامه جدا و برچسب‌دار باشد.
چرا خلاصه‌ها نباید مستقیم به پشتیبان لینک شوند؟ چون در آن صورت دو مسیر برای یک عدد وجود دارد و ممکن است با هم ناسازگار شوند. عبور از موتور مسیر را یکتا می‌کند.
فرق مدل عمودی با «مدل در یک برگه» چیست؟ مدل عمودی یک اصل طراحی است: محور زمانی مشترک و بخش‌های روی هم. می‌توان آن را در یک یا چند برگه پیاده کرد.
جمع‌بندی
مدل عمودی به شما موتوری می‌دهد که با کپی ستون‌ها بزرگ می‌شود، و برگه‌های افقی پشتیبان جزئیات را مرتب نگه می‌دارند. موتور را مرکز همه‌چیز بدانید: همه‌ی داده‌ها از آن عبور کنند و همه‌ی خلاصه‌ها از آن بیرون بیایند. این قاعده‌ی ساده، اعتماد به مدل را بالا می‌برد و در طراحی مدل‌های بعدی هم به کارتان می‌آید.