اگر قرار باشد فقط یک مهارت را از میان همه‌ی مهارت‌های مدل‌سازی برگزینیم، مدل سه صورت مالی بیشترین بازده را دارد. هر مدل پیچیده‌ای، از پیش‌بینی درآمد یک شرکت نرم‌افزاری تا ارزیابی خرید یک کسب‌وکار، سرانجام روی همین سه صورت می‌نشیند. در این نوشته می‌بینید این مدل چگونه کار می‌کند و چرا فهمیدنش بقیه‌ی کار را ساده می‌کند.
همه‌ی مدل‌ها به یک‌جا می‌رسند
بسیاری از تازه‌کارها فکر می‌کنند برای هر نوع کسب‌وکار باید مدلی کاملاً متفاوت ساخت: مدل شرکت نرم‌افزاری، مدل بودجه‌ی سازمانی، مدل خرید با وام، مدل ادغام و تملک. در واقع تفاوت این مدل‌ها در اجزای آن‌هاست، نه در ساختار نهایی. هر یک از آن‌ها بخشی از صورت سود و زیان و بخشی از ترازنامه را می‌سازند و همه‌ی آن‌ها در سه صورت مالی خلاصه می‌شوند.
به بیان ساده، مدل نرم‌افزاری فقط حساب‌های متفاوتی روی ترازنامه دارد و مدل تولیدی حساب‌های دیگری. اما قاعده‌ی اتصال هر دو یکی است. اگر این قاعده را بدانید، با دیدن هر مدل تازه نمی‌پرسید «این چه ساختاری دارد؟»، بلکه می‌پرسید «کدام حساب‌ها را به ترازنامه اضافه کرده‌اند؟». برای آشنایی با خود صورت‌ها می‌توانید مقدمه‌ی سه صورت مالی را هم بخوانید.
حسابداری را در حین مدل‌سازی یاد می‌گیرید
یکی از مزیت‌های کمتر دیده‌شده‌ی مدل سه صورتی این است که شما را به یادگیری حسابداری وادار می‌کند. برای اینکه اجزای مدل با هم کار کنند، باید منطق ثبت‌ها را بفهمید. نیاز نیست همه‌ی استانداردهای حسابداری را حفظ باشید؛ همین‌که مدل را درست متصل کنید، مفاهیم را در عمل یاد می‌گیرید.
بارزترین مثال اصل تطابق است: درآمد باید در همان دوره‌ای ثبت شود که هزینه‌های مرتبط با آن ثبت می‌شود. فرض کنید شرکتی قرارداد دوازده‌ماهه‌ی اشتراک نرم‌افزار می‌فروشد و مبلغ را یک‌جا می‌گیرد. اگر کل مبلغ را در ماه اول درآمد بگیرید، سود آن ماه بیش از حد بزرگ و ماه‌های بعد بیش از حد کوچک نشان داده می‌شود. راه درست این است که مبلغ دریافتی ابتدا به‌صورت «درآمد دریافتی از قبل» در ترازنامه بنشیند و هر ماه یک‌دوازدهم آن به درآمد صورت سود و زیان منتقل شود.
در شرکتی که کالای فیزیکی می‌فروشد، فروش معمولاً یک‌باره است و با دوره‌ی جاری تطابق دارد؛ پس نیازی به این حساب نیست. نتیجه این است که «مدل نرم‌افزاری» چیز ویژه‌ای نیست. فقط یک حساب دیگر در ترازنامه دارد. اگر با تفاوت مبنای نقدی و تعهدی آشنا نیستید، این مقاله پایه‌ی خوبی است.
هر برنامه‌ی پشتیبان به کجا می‌رسد؟
قاعده‌ی طلایی ساختار مدل این است: هر برنامه یا زیربرنامه‌ی مدل، مثل درآمد، هزینه‌ی کارکنان، مخارج سرمایه‌ای یا تبلیغات، باید در یکی از دو جا تمام شود:
۱. صورت سود و زیان ۲. ترازنامه
همین. هیچ برنامه‌ای مستقیماً به صورت جریان وجوه نقد وصل نمی‌شود. خود این صورت از اطلاعاتی که قبلاً در دو صورت دیگر آمده، خودکار ساخته می‌شود. این طراحی از خطا جلوگیری می‌کند، چون هر عدد فقط یک مسیر دارد. اگر قبلاً درباره‌ی برنامه‌های اصلی و پشتیبان در مدل عمودی خوانده باشید، همین منطق را در آن‌جا هم دیده‌اید.
صورت جریان وجوه نقد چگونه خودکار ساخته می‌شود؟
برای ساخت این صورت از روش غیرمستقیم استفاده می‌شود. نقطه‌ی شروع سود خالص است، سپس مواردی که نقدی نیستند برمی‌گردند و در پایان تغییر حساب‌های ترازنامه می‌آید:
- سود خالص از صورت سود و زیان
- استهلاک از صورت سود و زیان، چون هزینه‌ای غیرنقدی است
- تغییر دارایی‌ها، بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام از ترازنامه
جهت تغییر مهم است. برای دارایی‌ها مانده‌ی دوره‌ی قبل منهای مانده‌ی دوره‌ی جاری را حساب می‌کنیم؛ چون افزایش دارایی یعنی خروج نقد. برای بدهی‌ها و حقوق صاحبان سهام مانده‌ی دوره‌ی جاری منهای دوره‌ی قبل را می‌گیریم؛ چون افزایش بدهی یعنی ورود نقد. مثلاً اگر مانده‌ی حساب‌های دریافتنی از ۱۰۰ به ۱۳۰ برسد، ۳۰ واحد نقد در مطالبات «گیر کرده» است و جریان نقد ۳۰ واحد کم می‌شود.
تنها استثنا دارایی‌های ثابت است. چون استهلاک را قبلاً در ابتدای صورت جریان وجوه نقد برگردانده‌ایم، برای محاسبه‌ی مخارج سرمایه‌ای باید استهلاک را دوباره از تغییر دارایی ثابت کم کنیم؛ وگرنه دو بار حساب می‌شود. با این روش، نیازی نیست برنامه‌ی مخارج سرمایه‌ای را جداگانه به صورت جریان نقد وصل کنید. برای مرور خود صورت می‌توانید توضیح صورت جریان وجوه نقد را ببینید.
آزمون ذهنی: رویداد را در سه صورت دنبال کنید
بهترین راه سنجش تسلط این است که برای یک رویداد تجاری بتوانید بی‌درنگ اثر آن را روی هر سه صورت بگویید. پنج رویداد زیر را تمرین کنید:
| رویداد | سود و زیان | ترازنامه | جریان نقد |
|---|---|---|---|
| قرارداد دوازده‌ماهه‌ی جدید | هر ماه یک‌دوازدهم درآمد | درآمد دریافتی از قبل یا مطالبات | بسته به زمان دریافت وجه |
| استخدام سه نفر | هزینه‌ی حقوق بیشتر می‌شود | سود انباشته کم می‌شود | خروج نقد (یا بدهی حقوق پرداخت‌نشده) |
| افزایش هزینه‌ی تبلیغات | هزینه بیشتر، سود کمتر | سود انباشته کم می‌شود | خروج نقد یا افزایش حساب‌های پرداختنی |
| خرید یک کامیون | فوراً اثری ندارد؛ بعداً استهلاک | دارایی ثابت بیشتر، نقد کمتر | خروج نقد در بخش سرمایه‌گذاری |
| پرداخت سود سهام | اثری ندارد | سود انباشته و نقد کمتر | خروج نقد در بخش تأمین مالی |
اگر پاسخ این ردیف‌ها بدون فکر طولانی به ذهنتان می‌آید، آماده‌اید که مدل‌های بزرگ‌تر را بسازید.
پرسش‌های متداول
مدل سه صورت مالی برای چه کسی لازم است؟
برای هر کسی که پیش‌بینی مالی می‌سازد: مدیر مالی، تحلیلگر بودجه، سرمایه‌گذار یا مشاور. بدون آن، پیش‌بینی سود با پیش‌بینی نقد هماهنگ نمی‌شود.
آیا باید حتماً با نرم‌افزار خاصی ساخته شود؟
خیر. منطق مدل مستقل از ابزار است. مهم این است که روابط بین صورت‌ها درست برقرار شود.
چرا جریان نقد به برنامه‌های پشتیبان وصل نمی‌شود؟
چون هر عدد باید فقط یک مسیر داشته باشد. اگر برنامه‌ها هم به سود و زیان یا ترازنامه بروند و هم به جریان نقد، احتمال دوبار شمردن بالا می‌رود.
از کجا شروع کنم؟
با یک شرکت ساده شروع کنید: چند حساب، یک سال و سه صورت. وقتی تراز شد، حساب‌ها را یکی‌یکی اضافه کنید. ساختار هشت‌بخشی مدل مالی نقشه‌ی خوبی برای این کار است.
جمع‌بندی
مدل سه صورت مالی همان اسکلتی است که همه‌ی مدل‌های دیگر روی آن سوار می‌شوند. هر برنامه یا به سود و زیان می‌رسد یا به ترازنامه، و جریان وجوه نقد از تفاوت آن دو ساخته می‌شود. اگر بتوانید اثر هر رویداد تجاری را روی این سه صورت دنبال کنید، هم مدل بهتری می‌سازید و هم مدل دیگران را سریع‌تر می‌خوانید.