وقتی یک سرمایه‌گذاری را ارزیابی می‌کنید، به‌خصوص در سرمایه‌گذاری خصوصی و معاملات خرید شرکت، دو اصطلاح مدام کنار هم می‌آیند: ROI و IRR. هر دو بازده را می‌سنجند، اما از دو زاویه‌ی متفاوت. در این نوشته با مثال‌های ساده و محاسبه‌شده می‌بینیم هر کدام چه چیزی را نشان می‌دهد، چرا به‌تنهایی گمراه‌کننده‌اند و چطور باید آن‌ها را کنار هم گزارش کرد.
تصویر بزرگ
ROI بازده را بر حسب «پول» نشان می‌دهد. IRR همان بازده را با در نظر گرفتن «زمان» تعدیل می‌کند. بنابراین یکی می‌گوید چند برابر شدید و دیگری می‌گوید در چه مدتی و با چه نرخ سالانه‌ای.
ROI؛ ساده‌تر
ROI مخفف «بازده سرمایه‌گذاری» است و با نام‌های دیگری مثل MOIC (چندبرابر سرمایه‌ی سرمایه‌گذاری‌شده) یا «نقد به نقد» هم دیده می‌شود. هر سه عملاً یک مفهوم دارند: پولی که برمی‌گردد تقسیم بر پولی که گذاشته‌اید.
- ۱۰۰ واحد سرمایه‌گذاری و ۲۰۰ واحد بازگشت: ROI = ۲٫۰ برابر
- ۱۰۰ واحد سرمایه‌گذاری و ۳۰۰ واحد بازگشت: ROI = ۳٫۰ برابر
IRR؛ مفهوم سخت‌تر
حالا زمان را وارد کنیم. دو برابر شدن سرمایه در یک ماه عالی است. اما دو برابر شدن در صد سال چندان جالب نیست. پس به معیاری نیاز داریم که بازده را در طول زمان بسنجد.
IRR یا «نرخ بازده داخلی» معمولاً در بحث‌هایی مثل جریان نقد تنزیل‌شده (DCF) و ارزش فعلی خالص مطرح می‌شود. اما برای سادگی فرض کنید IRR یعنی «نرخ بازده سالانه‌شده‌ی سرمایه‌گذاری»؛ یعنی هر سال چند درصد سود کرده‌اید. ممکن است ۱۰ درصد باشد یا ۲۵ درصد. برای آشنایی با زمینه‌ی نظری نرخ‌های تنزیل، نرخ تنزیل و نرخ بهره در ارزش‌گذاری را ببینید.
محاسبه با همان مثال
اگر سرمایه دو برابر شود، IRR از فرمول زیر به دست می‌آید:
IRR = (۲ به توان ۱ تقسیم بر تعداد سال) − ۱
و نتایج برای زمان‌های مختلف چنین است:
| مدت تا دو برابر شدن | IRR تقریبی |
|---|---|
| یک ماه | حدود ۴۰۹٬۵۰۰٪ |
| شش ماه | ۳۰۰٪ |
| یک سال | ۱۰۰٪ |
| دو سال | ۴۱٪ |
| سه سال | ۲۶٪ |
| چهار سال | ۱۹٪ |
| پنج سال | ۱۵٪ |
| صد سال | حدود ۰٫۷٪ |
توجه کنید که نرخ در ابتدا به‌شدت کاهش می‌یابد و بعد آرام‌تر می‌شود. این همان دلیل گمراه‌کننده بودن IRR در مدت‌های بسیار کوتاه است: اگر در ۳۰ روز اول سرمایه دو برابر شود، فرمول فرض می‌کند شما این روند را تمام سال ادامه می‌دهید، که واقعاً رخ نمی‌دهد. در دنیای سرمایه‌گذاری خصوصی عبارتی هست که می‌گوید: «IRR را نمی‌شود خرج کرد.» یعنی نرخ بالا لزوماً پول زیادی روی میز نمی‌گذارد.
چرا هر دو لازم‌اند؟
هر کدام بدون دیگری می‌تواند گمراه کند:
- ROI زمان را نادیده می‌گیرد. ۲ برابر در یک ماه با ۲ برابر در بیست سال یکی دیده می‌شود.
- IRR می‌تواند بازدهی کوتاه‌مدت و کوچک را بزرگ‌نمایی کند.
پس آن‌ها را کنار هم می‌گذاریم. قالب پیشنهادی گزارش:
«تا تاریخ [تاریخ]، ROI برابر [X] و IRR برابر [Y] است.»
مثلاً: «اگر امروز ۱۰۰ واحد سرمایه‌گذاری کنیم و پس از دو سال ۲۰۰ واحد برگردد، ROI برابر ۲٫۰ برابر و IRR حدود ۴۱ درصد است.»
وقتی جریان‌های نقد متعدد داریم
مثال‌های بالا فرض کرده‌اند در مسیر هیچ سود تقسیمی یا بازگشت وجهی نیست. اگر زمان‌بندی جریان‌ها وارد شود، محاسبه پیچیده‌تر می‌شود. فرض کنید ۱۰۰ واحد سرمایه‌گذاری می‌کنید، در ماه دوم ۱۲۰ و در ماه ششم ۸۰ واحد دریافت می‌کنید. ROI همچنان ۲٫۰ برابر است، اما IRR بسیار بالاتر (در این مثال بیش از ۱۰۰۰ درصد) می‌شود، چون پول زودتر برمی‌گردد. در صفحه‌گسترده برای چنین جریان‌های نامنظم از تابع‌های مخصوص نرخ بازده داخلی استفاده می‌شود.
مدل‌سازی در معاملات خرید شرکت
در مدل‌های کلاسیک ادغام و تملک یا سرمایه‌گذاری خصوصی، ROI و IRR معمولاً کنار هم نشان داده می‌شوند، چون باید بازده را هم بر حسب پول و هم بر حسب زمان توضیح داد. برای درک اینکه ورودی‌های این مدل از کجا می‌آیند، نقشه‌ی راه بررسی دقیق در سرمایه‌گذاری خصوصی مفید است.
قاعده‌ی ذهنی: مقایسه با بازار سهام
یک روش ساده برای قضاوت: IRR هر سرمایه‌گذاری خصوصی را با بازده مورد انتظار بازار سهام مقایسه کنید. اگر بتوانید حساب کارگزاری بدون کارمزد زیاد باز کنید، هر زمان پولتان را بیرون بکشید و (طبق فرض‌های رایج و بدون توصیه‌ی مالی) سالانه ۷ تا ۱۰ درصد بازده متوسط انتظار داشته باشید، آنگاه قفل‌کردن سرمایه در یک سرمایه‌گذاری غیرنقد و کارمزددار باید بازده بالاتری بدهد. این «صرف IRR» ریسک اضافی را جبران می‌کند.
مرجع رایج در سرمایه‌گذاری خصوصی این است که بسیاری از معاملات هدف ۳ برابر شدن سرمایه در پنج سال را دنبال می‌کنند که IRR حدود ۲۵ درصد می‌شود (۳ به توان ۰٫۲ منهای ۱). این عدد از ۷ تا ۱۰ درصد بازار خیلی بالاتر است و ریسک را جبران می‌کند. بعد از این شهود، می‌توانید به منطق تحلیل جریان نقد تنزیل‌شده بروید.
پرسش‌های متداول
آیا ROI و MOIC یکی هستند؟ در کاربرد این مقاله بله؛ هر دو نسبت پول بازگشتی به پول سرمایه‌گذاری‌شده را می‌گویند. در بعضی منابع ROI به‌صورت درصد سود (بازده منهای یک) بیان می‌شود، پس واحد را همیشه مشخص کنید.
IRR بالا همیشه خوب است؟ نه. IRR بالا در مدت بسیار کوتاه یا با مبلغ کوچک ممکن است ارزش مطلق کمی بسازد. به همین دلیل با ROI و مبلغ سرمایه‌گذاری هم سنجیده می‌شود.
چرا بازده ۳ برابر در ۵ سال معادل ۲۵ درصد است؟ چون ۳ به توان یک‌پنجم تقریباً ۱٫۲۵ می‌شود؛ یعنی هر سال حدود ۲۵ درصد رشد مرکب.
آیا این محتوا توصیه‌ی مالی است؟ خیر. اعداد برای توضیح مفهوم‌اند، نه توصیه‌ی خرید یا سرمایه‌گذاری.
جمع‌بندی
ROI می‌گوید چند برابر شده‌اید و IRR می‌گوید در چه مدتی. وقتی هر دو را همراه با تاریخ گزارش کنید، تصویر کامل است. به یاد داشته باشید که IRR کوتاه‌مدت می‌تواند گمراه کند و ROI بدون زمان معنی ناقصی دارد.