بیشتر سرمایه‌گذاران محتاط از شرکت‌های زیان‌ده فاصله می‌گیرند و دلیل خوبی هم دارند: اغلب این شرکت‌ها از بین می‌روند. با این حال بخش مهمی از موفق‌ترین سرمایه‌گذاری‌های تاریخ بازار سهام، در زمان خرید زیان‌ده یا کم‌سود بودند. سؤال اصلی این است که شرکت‌های زیان‌ده کِی ارزش خطر را دارند؟ پاسخ در یک شرط دوگانه است: رشد سریع و همزمان ساختن خندق.
چرا زیان‌ده‌بودن همیشه نشانه‌ی ضعف نیست؟
در سال‌های اخیر چند شرکت معروف فناوری را دیده‌ایم که در زمان خرید یا زیان‌ده بودند یا فقط کمی سود داشتند، اما سرمایه‌گذاران اولیه‌شان به بازده چندین‌برابری رسیدند. (به‌عنوان نمونه یک شرکت خودروسازی برقی، یک پلتفرم تجارت الکترونیک و یک شرکت فناوری تبلیغات؛ تا اکتبر ۲۰۲۳ سهم آن‌ها از زمان خرید بین حدود ۱۱ تا بیش از ۱۰۰ برابر شده بود.)
بازار طبیعتاً نسبت به شرکت‌های زیان‌ده بدبین است، و این بدبینی درست هم هست چون بیشتر این شرکت‌ها شکست می‌خورند. اما همین بدبینی، اگر شرکت بتواند فرصتش را محقق کند، منبع بازده بالاست: وقتی بازار دیر یا زود اجرای خوب را می‌بیند، قیمت جهش می‌کند.
نمونه: وقتی خرج‌کردن بیش از درآمد سرمایه‌گذاری هوشمندانه است
یک پلتفرم فروشگاه‌ساز اینترنتی را در نظر بگیرید. در سال ۲۰۱۶ تا اکتبر ۲۰۲۳ سهم آن حدود ۲٬۰۰۰ درصد رشد کرد، یعنی ۱۰ هزار دلار تقریباً به ۲۰۰ هزار دلار رسید، با اینکه در آن زمان حدود ۶۵ درصد پایین‌تر از اوجش بود.
چرا این شرکت در دوره‌ای که زیان می‌داد جذاب بود؟ دلیل اصلی ساختن خندق بود: شرکتی که مشتریانش پس از شروع کار با آن، به‌سختی به پلتفرم دیگری می‌روند. این پلتفرم با اضافه‌کردن خدمات جدید، به‌مرور «چسبنده‌تر» شد: مدیریت سایت، دریافت پول، تبلیغات و تدارکات همه در یک جا. مدیریت عمداً کمی بیشتر از سود ناخالص هزینه می‌کرد تا سریع‌تر رشد کند، سهم بازار بگیرد و خندق را عریض‌تر کند. پیش‌تر درباره‌ی این منطق در حاشیه سود ناخالص و خندق هم نوشته‌ایم.
دو شرط حیاتی: رشد و خندق، همزمان
از این نمونه‌ها دو شرط بیرون می‌آید:
- شرکت باید خندق قابل‌شناسایی بسازد یا داشته باشد. یعنی جابه‌جایی مشتری دشوار و هزینه‌بر باشد. این همان مفهوم مزیت رقابتی پایدار است.
- باید بین رشد و سودآوری تعادل ظریفی نگه دارد. اگر بیش‌ازحد به رشد تکیه کند، پول تمام می‌شود. اگر بیش‌ازحد سودآوری را بخواهد، رشد و ساختن خندق کند می‌شود.
هر دو شرط باید همزمان برقرار باشند و در عین حال شرکت نباید آنقدر زیان کند که به لبه‌ی ورشکستگی برسد. این تعادل سخت‌ترین بخش است.
بیشتر شرکت‌های زیان‌ده شکست می‌خورند
باید این را بدون ملاحظه گفت: در برابر هر شرکت موفق، ده‌ها شرکت زیان‌ده دیگر از بین رفتند. بیشتر آن‌ها نتوانستند رشد قوی و ساختن خندق را با هم پیش ببرند و سهامدارانشان زیان کردند. بنابراین سرمایه‌گذاری در شرکت زیان‌ده، قمار بدون تحلیل نیست و نباید همه‌ی سرمایه را در آن‌ها گذاشت. در مقابل، اگر بتوانید فقط چند شرکت را بیابید که این تعادل را درست حفظ می‌کنند و ده یا بیست سال نگهشان دارید، می‌تواند بخش بزرگی از اهداف مالی‌تان را تأمین کند. برای مدیریت چنین ریسکی، تنوع‌بخشی در برابر تمرکز و تحمل ریسک را هم بخوانید.
فهرست بررسی یک شرکت زیان‌ده
پیش از سرمایه‌گذاری در شرکتی که سود ندارد، این پرسش‌ها را مرور کنید:
- آیا فروش با سرعت قابل‌توجه رشد می‌کند؟ رشد کند توجیه زیان را از بین می‌برد.
- آیا هزینه‌ی جابه‌جایی مشتری بالاست؟ وابستگی به خدمات تکمیلی نشانه‌ی خوبی است.
- آیا حاشیه‌ی ناخالص ثابت یا رو‌به‌بهبود است؟ این یعنی هر فروش جدید ظرفیت سود دارد.
- آیا زیان با گذر زمان کوچک‌تر می‌شود؟ باید روند بهبود قابل‌مشاهده باشد.
- آیا نقد کافی برای چند سال دارد؟ بدون نقد، حتی خندق خوب هم نمی‌تواند نجات‌دهنده باشد. صورت جریان نقد و ترازنامه این را نشان می‌دهند.
- آیا ارزش‌گذاری معقول است؟ رشد خوب هم با قیمت بسیار بالا می‌تواند بازده را نابود کند؛ کیفیت در برابر ارزش‌گذاری و گزینه‌های رشد این را توضیح می‌دهد.
پرسش‌های متداول
آیا باید به‌دنبال شرکت‌های زیان‌ده بگردم؟ خیر. هدف جست‌وجوی زیان نیست؛ هدف پیداکردن شرکت‌هایی است که خندق و رشد دارند و فقط به‌طور موقت سود ندارند.
بزرگ‌ترین خطر چیست؟ تمام‌شدن نقد پیش از رسیدن به سودآوری. شرکت ناچار می‌شود با شرایط بد قرض بگیرد یا سهم منتشر کند.
چقدر از سبد را می‌توان به این شرکت‌ها اختصاص داد؟ به تحمل ریسک شما بستگی دارد، اما معمولاً سهمی کوچک و متنوع منطقی است.
خندق را چطور تشخیص دهم؟ با شواهدی مانند هزینه‌ی جابه‌جایی، اثر شبکه‌ای و ثبات حاشیه‌ی ناخالص. دو پرسش اصلی هنگام افت قیمت و خندق هم به شما کمک می‌کند.
جمع‌بندی
زیان‌ده‌بودن به‌خودی‌خود نه دلیل خرید است و نه دلیل پرهیز. آنچه مهم است، ترکیب رشد سریع و خندق در حال ساخت است. اگر هر دو را ببینید، شرکت می‌تواند یکی از بهترین سرمایه‌گذاری‌های شما شود؛ اگر یکی از آن دو غایب باشد، احتمالاً به جمع شرکت‌های شکست‌خورده می‌پیوندد.