تلفنی را تصور کنید که هیچ‌کس دیگری تلفن ندارد. هرچقدر هم فناوری‌اش پیشرفته باشد، به درد نمی‌خورد. ارزش تلفن به این است که چه تعداد افراد دیگر به آن وصل‌اند. این ایده پایه‌ی یکی از قدرتمندترین انواع سد رقابتی است: اثر شبکه‌ای. اگر با کلیات پنج نوع سد رقابتی آشنا نیستید، اول آن را بخوانید.
اثر شبکه‌ای چیست؟
اثر شبکه‌ای پدیده‌ای است که در آن ارزش کالا یا خدمت با افزایش تعداد کاربران بیشتر می‌شود. یک نمونه‌ی تاریخی روشن را ببینید.
در گزارش سالانه‌ی سال ۱۹۰۸ یک شرکت بزرگ مخابراتی آمریکا، رئیس شرکت به سهامداران توضیح داد موفقیت واقعی شرکت از چه چیزی می‌آید. برخلاف باور رایج آن زمان، دلیل اصلی فناوری پیشرو در بازار نوپای تلفن نبود. ارزش واقعی شرکت شبکه‌اش بود. او نوشت که تلفنِ بی‌اتصال در سمت دیگر خط، از اسباب‌بازی هم بی‌فایده‌تر است و ارزشش به اتصال به تلفن‌های دیگر وابسته است و با تعداد اتصال‌ها بیشتر می‌شود.
هر رقیبی که فناوری بهتری داشت بدون شبکه‌ی گسترده‌ی اتصال‌های سازگار، بی‌ارزش بود. شرکت دهه‌ها بر صنعت تلفن مسلط ماند، تا اینکه در اوایل دهه‌ی ۱۹۸۰ دولت دستور داد خدمات محلی‌اش به هفت شرکت منطقه‌ای تقسیم شود. ببینید که اصطلاح «اثر شبکه‌ای» هنوز ابداع نشده بود، اما او آن را دقیق توصیف کرده بود.
دو نوع اصلی: مستقیم و غیرمستقیم
اثر شبکه‌ای مستقیم
ساده‌ترین نوع است: با پیوستن کاربر جدید، ارزش برای همه بیشتر می‌شود. می‌تواند فیزیکی باشد، مثل شبکه‌ی تلفن در اوایل قرن بیستم، یا دیجیتال، مثل یک شبکه‌ی اجتماعی.
در شبکه‌ی اجتماعی، کاربران جدید محتوا تولید و به اشتراک می‌گذارند. این برای بقیه مطلب بیشتری برای مرور فراهم می‌کند و آن‌ها دلیل بیشتری برای ماندن دارند. هرچه تعداد کل کاربران بیشتر باشد، جذب کاربران تازه هم راحت‌تر می‌شود.
اثر شبکه‌ای غیرمستقیم
در شبکه‌های دوطرفه پیدا می‌شود که دو گروه کاربر جدا از هم دارند. شبکه‌های پرداخت کارتی نمونه‌ی خوبی هستند:
- هرچه فروشگاه‌های بیشتری پرداخت با این کارت‌ها را بپذیرند، دارندگان کارت جاهای بیشتری برای خرید دارند.
- هرچه دارندگان کارت بیشتر شوند، فروشگاه‌ها مشتریان بالقوه‌ی بیشتری برای فروش دارند.
هر طرف ارزش طرف دیگر را بالا می‌برد. این چرخه رقابت را برای تازه‌واردها دشوار می‌کند.
| ویژگی | اثر شبکه‌ای مستقیم | اثر شبکه‌ای غیرمستقیم |
|---|---|---|
| تعداد گروه‌های کاربر | یک | دو |
| مثال | تلفن، شبکه‌ی اجتماعی | شبکه‌ی پرداخت کارتی |
| منبع ارزش | کاربران دیگر | گروه مقابل |
بخش جالب این است که یک شرکت سرمایه‌گذاری خطرپذیر معتقد است ۱۶ نوع متفاوت اثر شبکه‌ای وجود دارد. اما برای سرمایه‌گذار کافی است بپرسد: آیا هسته‌ی محصول یا خدمت این شرکت با افزودن کاربر ارزشمندتر می‌شود؟
خطر: وقتی شبکه از هم می‌پاشد
اثر شبکه‌ای شمشیر دولبه است. وقتی شبکه شروع به فروپاشی می‌کند، قدرتش وارونه می‌شود و می‌تواند شرکت را به‌سرعت نابود کند. یک شبکه‌ی اجتماعی قدیمی در اوج بیش از ۳۰۰ میلیون کاربر ثبت‌نام‌شده داشت. وقتی کاربران به رقیبی هجوم بردند، هر کاربری که رفت شبکه را برای باقی‌مانده‌ها کم‌ارزش‌تر کرد و سقوط ناگهانی بود.
پس سرمایه‌گذار باید به این نشانه‌ها توجه کند:
- کاهش کاربران فعال (نه فقط ثبت‌نام‌شده‌ها).
- ظهور رقیب با تجربه‌ی بهتر که کاربران را جذب می‌کند.
- چندپارگی کاربران در چند پلتفرم.
چطور شرکت دارای اثر شبکه‌ای را بشناسیم؟
- بپرسید: اگر کاربران نصف شوند، محصول برای مشتری باقی‌مانده چقدر ارزش دارد؟
- بررسی کنید کاربر چرا نمی‌رود: دوستانش آنجا هستند؟ فروشگاه‌ها آنجا هستند؟
- ببینید رشد کاربران، جذب کاربر جدید را ارزان‌تر می‌کند یا نه.
- با آزمون سد رقابتی بسنجید.
پرسش‌های متداول
آیا هر پلتفرم بزرگی اثر شبکه‌ای دارد؟
نه. ممکن است فقط بزرگ باشد. اثر شبکه‌ای وقتی است که ارزش برای هر کاربر با رشد شبکه بالا برود.
اثر شبکه‌ای مستقیم قوی‌تر است یا غیرمستقیم؟
بسته به صنعت متفاوت است. شبکه‌های دوطرفه معمولاً راه‌اندازی‌شان سخت‌تر است، اما پس از جاافتادن جابه‌جایی‌شان بسیار دشوار می‌شود.
مهم‌ترین ریسک چیست؟
فروپاشی شبکه. هر کاربری که می‌رود ارزش باقی‌مانده‌ها را کم می‌کند.
این سد با سد دیگر هم‌زمان می‌شود؟
بله. اغلب شرکت‌های قوی چند سد دارند، مثلاً اثر شبکه‌ای به‌همراه هزینه‌ی جابه‌جایی.
جمع‌بندی
اثر شبکه‌ای ارزش محصول را با هر کاربر جدید بالا می‌برد و می‌تواند سال‌ها رشد سودآور را حفظ کند. دو نوع آن مستقیم و غیرمستقیم است. اما چون بر پایه‌ی کاربران است، با ریزش آن‌ها خطر سقوط سریع هم دارد. هنگام بررسی چنین شرکتی، به روند کاربران فعال بیشتر از رقم ثبت‌نام‌ها توجه کنید.