در مدل‌سازی مالی ترتیب ساخت صورت‌ها با ترتیب خواندنشان فرق دارد. همه می‌گویند «سود و زیان، ترازنامه، جریان وجوه نقد»، اما اگر بخواهید ترازنامه‌ی پیش‌بینی را بسازید، اول باید مدل‌سازی صورت جریان وجوه نقد را درست انجام داده باشید. این نوشته نشان می‌دهد چرا و چگونه، با فرمول‌ها و یک مثال عددی کوچک.
چرا اول جریان نقد؟
مانده‌ی پایان دوره‌ی نقد در این صورت محاسبه می‌شود و بعدها در ردیف نقد ترازنامه به آن لینک می‌دهیم. بنابراین باید ابتدا صورتی داشته باشیم که مانده‌ی پایانی را درست بسازد. وقتی این مانده برای دوره‌های تاریخی با مانده‌ی واقعی ترازنامه برابر شود، می‌توان به فرمول‌ها اعتماد کرد و پیش‌بینی را شروع کرد.
این صورت دقیقاً چه کاری می‌کند؟
صورت جریان وجوه نقد را مثل یک پل بدانید: پلی از حسابداری تعهدی تا نقدی که واقعاً در بانک است. صورت سود و زیان ساده فکر می‌کند: درآمد منهای هزینه برابر سود، و اگر شما چیزی نگویید، سود را معادل نقد می‌گیرد. اما سود با نقد برابر نیست.
مثال: روز اول ماه یک ساعت کار می‌کنید و ساعتی ۱۰۰ واحد دستمزد می‌گیرید. حسابداری می‌گوید ۱۰۰ واحد درآمد کسب کرده‌اید. ولی فاکتور یک ماه بعد صادر می‌شود و چند هفته بعد هم پول می‌رسد. پس آنچه اول یک ماه کسب کرده‌اید، شاید تا بیستم ماه بعد (یا دیرتر) به حسابتان نرسد. صورت جریان وجوه نقد همین فاصله‌ی زمانی را پل می‌زند. اگر هنوز با این مفهوم راحت نیستید، تفاوت مبنای نقدی و تعهدی را مرور کنید.
فقط به دو صورت دیگر نیاز دارید
برای ساختن این صورت فقط دو منبع لازم است: صورت سود و زیان و ترازنامه. با لینک دادن به عددهایی که از قبل در آن دو صورت هست، صورت جریان نقد ساخته می‌شود.
قاعده‌ی کلیدی: جز مانده‌ی پایان دوره‌ی نقد، صورت جریان وجوه نقد نباید به جای دیگری از مدل لینک شود. نقد را در هیچ ردیف دیگری از این صورت به کار نمی‌بریم؛ فقط در پایان محاسبه‌اش می‌کنیم. به همین دلیل می‌توان از نتیجه‌ی آن برای تراز کردن ترازنامه استفاده کرد.
سه بخش صورت
۱. جریان نقد عملیاتی: نقدی که از فروش محصول اصلی و پرداخت هزینه‌های جاری عملیات (مثل حقوق کارکنان) می‌آید.
۲. جریان نقد سرمایه‌گذاری: نقدی که برای خرید چیزهایی خرج شده که از عملیات اصلی پشتیبانی می‌کنند ولی خودشان کسب‌وکار نیستند؛ مثلاً خرید کامیون توسط شرکتی که کارش حمل‌ونقل نیست.
۳. جریان نقد تأمین مالی: نقدی که نشان می‌دهد کسب‌وکار چگونه تأمین مالی شده است: معمولاً با سرمایه‌ی سهامداران و بعدها شاید با بدهی برای رشد.
فرمول هر بخش
بخش عملیاتی
- سود خالص (از صورت سود و زیان)
- به‌علاوه‌ی استهلاک (و استهلاک دارایی‌های نامشهود)، چون این‌ها نقدی نیستند
- به‌علاوه یا منهای تغییر دارایی‌های جاری و بدهی‌های جاری غیرنقد:
- دارایی‌های جاری: دوره‌ی قبل منهای دوره‌ی جاری
- بدهی‌های جاری: دوره‌ی جاری منهای دوره‌ی قبل
بخش سرمایه‌گذاری
- دارایی‌های ثابت: دوره‌ی قبل منهای دوره‌ی جاری منهای استهلاک، که همان مخارج سرمایه‌ای است
- سایر دارایی‌های بلندمدت: دوره‌ی قبل منهای دوره‌ی جاری
دلیل کسر استهلاک این است که قبلاً در بخش عملیاتی برگردانده شده است. اگر کسر نکنیم، استهلاک دو بار حساب می‌شود.
بخش تأمین مالی
- بدهی: دوره‌ی جاری منهای دوره‌ی قبل
- حقوق صاحبان سهام: دوره‌ی جاری منهای دوره‌ی قبل
مثال عددی کوچک
فرض کنید در یک ماه این اعداد را داریم: سود خالص ۵۰۰، استهلاک ۸۰، حساب‌های دریافتنی از ۲۰۰ به ۲۶۰ رسیده، حساب‌های پرداختنی از ۱۵۰ به ۱۷۰ رسیده، دارایی ثابت از ۱٬۰۰۰ به ۱٬۱۵۰ رسیده، و بدهی بلندمدت از ۴۰۰ به ۳۵۰ کاهش یافته است.
- عملیاتی: ۵۰۰ + ۸۰ − ۶۰ (افزایش دریافتنی) + ۲۰ (افزایش پرداختنی) = ۵۴۰
- سرمایه‌گذاری: ۱٬۰۰۰ − ۱٬۱۵۰ − ۸۰ = −۲۳۰؛ یعنی مخارج سرمایه‌ای ۲۳۰ و خروج نقد
- تأمین مالی: ۳۵۰ − ۴۰۰ = −۵۰
تغییر نقد: ۵۴۰ − ۲۳۰ − ۵۰ = ۲۶۰. همین عدد به مانده‌ی ابتدای دوره اضافه می‌شود و مانده‌ی پایان دوره را می‌دهد. برای ساختار کلی هر صورت، توضیح ترازنامه را بخوانید.
چطور بفهمیم درست ساخته‌ایم؟
در دوره‌های تاریخی پاسخ درست را از ترازنامه داریم. اگر مانده‌ی پایان دوره‌ی محاسبه‌شده در صورت جریان وجوه نقد با نقد ثبت‌شده در ترازنامه برابر شد، فرمول‌ها قابل اعتمادند.
دلیل کار کردن این روش همین است که در هیچ مرحله به نقد ارجاع نداده‌ایم. نقد فقط نتیجه‌ی محاسبه است. همچنین هیچ‌جا نگفتیم «به برگه‌ی ناشناسی لینک بده و از آن‌جا به دارایی ثابت برگرد». فقط سود و زیان و ترازنامه را پیش‌بینی می‌کنیم و صورت جریان نقد پل میان آن‌هاست. در آموزش مفهومی این صورت هم همین منطق آمده است.
پرسش‌های متداول
چرا استهلاک به سود خالص اضافه می‌شود؟
چون هزینه‌ای غیرنقدی است. سود را کم کرده ولی نقدی از حساب خارج نکرده است.
چرا تغییر دارایی‌ها و بدهی‌ها جهت‌های متفاوتی دارند؟
افزایش دارایی (مثل مطالبات) نقد را مصرف می‌کند، ولی افزایش بدهی (مثل حساب‌های پرداختنی) نقد را در شرکت نگه می‌دارد.
اگر مانده‌ی نقد برابر نشد چه کنم؟
احتمالاً حسابی از ترازنامه در صورت جریان نقد جا افتاده یا جهت تغییرش اشتباه است. بخش بعدی این مجموعه همین را بررسی می‌کند.
آیا باید روش مستقیم هم بلد باشم؟
برای مدل سه صورتی روش غیرمستقیم کافی است. روش مستقیم برای پیش‌بینی دقیق نقد هفتگی به کار می‌رود.
جمع‌بندی
صورت جریان وجوه نقد پلی از سود تعهدی تا نقد واقعی است و فقط از روی سود و زیان و ترازنامه ساخته می‌شود. اگر جهت تغییرها را درست بگیرید و استهلاک را دوبار نشمارید، مانده‌ی نقد پایان دوره درست بیرون می‌آید.