مدل‌سازی مالی آموختنی است، اما چند حقیقت بنیادی هست که تقریباً در هر مدلی دیده می‌شود. این نوشته نکات مدل‌سازی مالی را در نُه مورد خلاصه می‌کند که اگر از ابتدای کار بدانید، در وقت و خطا صرفه‌جویی می‌کنید.
۱. همه‌چیز به سه صورت مالی برمی‌گردد
مدل شما یک مدل عملیاتی سه‌صورتی باشد یا تحلیلی با چهل هزار ردیف، در نهایت به سه صورت مالی بازمی‌گردد. اگر این را نشناسید، در «جهنم صفحه‌ی گسترده» گم می‌شوید: ردیف‌ها را پر می‌کنید بی‌آنکه بدانید کدام بخش کسب‌وکار را تغییر می‌دهید.
روی «چهار شاخص واقعی» تمرکز کنید:
- درآمد
- حاشیه‌ی سود
- EBITDA
- نقد
هر تغییر در کسب‌وکار این چهار چیز را تحت تأثیر قرار می‌دهد و تقریباً هر جلسه‌ی هیئت‌مدیره درباره‌ی همین‌هاست. هیچ جلسه‌ای را ندیده‌اید که درباره‌ی نام یک تابع جست‌وجو در صفحه‌ی گسترده بحث کند.
۲. اصل تطابق را بفهمید
اصل تطابق می‌گوید درآمد کسب‌شده باید با هزینه‌ی متحمل‌شده برای آن هم‌دوره باشد. مثال: کامیونی که امروز نقد می‌خرید، طی هفت سال به کسب درآمد کمک می‌کند. پس هزینه‌ی آن هم باید طی همان هفت سال به‌صورت استهلاک شناسایی شود، هرچند پول را امروز (به‌عنوان هزینه‌ی سرمایه‌ای) پرداخته‌اید.
به همین دلیل سه صورت داریم:
- سود و زیان که تعهد را نشان می‌دهد
- ترازنامه که مانده‌ی معوق را نشان می‌دهد
- جریان نقد که پل میان این دو است
۳. اگر فقط دو صورت بدهند، کدام را برمی‌دارید؟
پاسخ: سود و زیان و ترازنامه، چون صورت جریان نقد از روی این دو ساخته می‌شود. سود خالص به‌علاوه‌ی تغییرات ترازنامه برابر است با نقد. این سؤال متداول مصاحبه‌هاست. برای جزئیات، مدل‌سازی صورت جریان وجوه نقد را ببینید.
۴. مبانی EBITDA را بشناسید
EBITDA جزو استانداردهای حسابداری نیست و می‌توانید آن را به هر شکل بسازید. شاخصی است برای سنجش سودآوری که در ارزش‌گذاری ضرب در یک مضرب بازار (مثلاً ۸ برابر) می‌شود. تعدیلات اختیاری می‌تواند ارزش را به‌طور چشمگیری تغییر دهد.
در مدل برای هر تعدیل یک ردیف جداگانه بسازید:
- با گزارش کیفیت سود (QofE) هماهنگ می‌شود.
- بحث درباره‌ی هر تعدیل آسان‌تر می‌شود.
چون EBITDA بیشتر شبیه یک کار هنری برای مالی است، فروشنده و خریدار باید هر تعدیل را موشکافی کنند.
۵. پیچیده بودن یعنی خوب بودن نیست
مدل‌هایی با بیش از ده هزار ورودی وجود دارند که «همه‌چیز را سفارشی» کرده‌اند. نتیجه؟ فایل خراب می‌شود و رایانه هنگ می‌کند. به‌جایش از بالا به پایین شروع کنید و فقط جاهایی که لازم است جزئیات اضافه کنید (قانون ۸۰/۲۰). ابتدا درآمد، حاشیه، EBITDA و نقد، و سپس جزئیات ترازنامه: سرمایه در گردش، مخارج سرمایه‌ای، بدهی و حقوق صاحبان سهام.
۶. قالب‌بندی یکسان داشته باشید
هر چیزی در زندگی دفترچه‌ی راهنما دارد، به‌جز مدل‌های مالی: ابزارهای مستعد خطا که با آن‌ها تصمیم‌های میلیاردی می‌گیریم. پس چه ضرری دارد توضیح دهیم در فایل چه می‌گذرد؟ هر سیستم رنگ‌بندی را که می‌پسندید انتخاب کنید، فقط یکسان باشد و به کاربر اطلاع دهید. این توضیح معمولاً در صفحه‌ی اول مدل قرار می‌گیرد. قواعد رنگ‌بندی مدل مالی را هم ببینید.
۷. یک جای واحد برای خطایابی
بسیاری از مدل‌ها این کار را نمی‌کنند، در حالی که تخمین زده می‌شود بیشتر صفحه‌های گسترده خطا دارند. یک صفحه به نام «کنترل خطا» بسازید و همه‌ی خطاهای ممکن را آنجا جمع کنید. سپس سلول «کنترل اصلی» را به همه‌ی صفحه‌ها وصل کنید. این‌طور هر خطایی که بروز می‌کند (و حتماً بروز می‌کند) به‌سرعت پیدا می‌شود.
۸. از مرجع دایره‌ای دوری کنید (مگر…)
مگر اینکه در مدل سه‌صورتی برای محاسبه‌ی هزینه‌ی بهره از میانگین مانده‌ی بدهی استفاده کنید (بیشتر در مدل‌های LBO). در این حالت یک «قطع‌کننده‌ی دایره» بسازید: کلیدی با حالت روشن و خاموش که در حالت روشن هزینه‌ی بهره را موقتاً صفر می‌کند و خطاهای زنجیره‌ای را از بین می‌برد. منطق آن: اگر کلید روشن است، بهره صفر، وگرنه بهره‌ی محاسبه‌شده.
۹. قبل از جمع جزء یک ردیف خالی بگذارید
دیر یا زود مجبور می‌شوید ردیف جدید اضافه کنید (مشتری یا هزینه‌ی تازه). اگر یک ردیف خالی «جای نگهدار» قبل از جمع جزء باشد، فرمول جمع به‌طور خودکار گسترش می‌یابد. این خطا بسیار رایج است و راه‌حلش بسیار ساده است.
نکته‌ی جالب
هیچ‌کدام از این نُه نکته درباره‌ی فرمول‌های صفحه‌ی گسترده نبود. مدیر شما به تابع جست‌وجو اهمیتی نمی‌دهد. مدل‌سازِ متوسط با درک عمیق از کسب‌وکار، بسیار اثرگذارتر از مدل‌سازِ فوق‌العاده‌ای است که کسب‌وکار را نمی‌فهمد. ابتدا ببینید مدل چه تأثیری بر کسب‌وکار دارد. در اصول یک مدل مالی خوب و هفت درس ساخت مدل مالی بیشتر بخوانید.
پرسش‌های متداول
مهم‌ترین نکته برای مبتدی‌ها چیست؟
اینکه هر مدل به سه صورت مالی و چهار شاخص درآمد، حاشیه، EBITDA و نقد برمی‌گردد.
قطع‌کننده‌ی دایره کجا لازم است؟
وقتی بهره از میانگین مانده‌ی بدهی محاسبه می‌شود و مرجع دایره‌ای شکل می‌گیرد، مثلاً در مدل‌های LBO.
صفحه‌ی کنترل خطا چه چیزهایی دارد؟
شرط تراز بودن ترازنامه، برابری نقد صورت جریان با ترازنامه، و هر بررسی دیگری که برای مدل شما مهم است.
چرا ردیف خالی قبل از جمع جزء لازم است؟
چون اضافه‌کردن ردیف جدید بعد از آخرین ردیف، آن را از دامنه‌ی جمع بیرون می‌گذارد.
جمع‌بندی
مدل‌سازی خوب بیشتر از دانستن فرمول، درباره‌ی ساختار، سادگی و اعتماد است. این نُه نکته را به عادت تبدیل کنید و مدل‌هایتان هم دقیق‌تر می‌شوند و هم راحت‌تر قابل بازبینی.